حضور اساتید پردیس در میزگرد مقابله بابیابانزایی

به مناسبت بیست و هفتم خرداد که بعنوان سالروز جهانی مبارزه با بیابانزایی نام گذاری شده است میزگردی با حضور غلامرضا زهتابیان استاد دانشکده منابع طبیعی و رئیس مرکز تحقیقات بین المللی بیابان، علی محمد طهماسبی بیرگانی استاد و رئیس گروه مطالعات دفتر امور بیابان ها در سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور و حسن احمدی استاد پیشکسوت دانشکده منابع طبیعی و عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران در دفتر خبرگزاری جمهوری اسلامی برگزار شد.

حسن احمدی در این میزگرد با اشاره به سالروز جهانی مقابله با بیابانزایی گفت: بحران خشکسالی در قاره آفریقا اواخر دهه 70 میلادی موجب تنش و قحطی زیادی شد و در پی این وضع در سال 1992، سران کشورهای جهان در ریودوژانیرو در آرژانتین جمع شدند و تصمیم قاطع گرفتند که پدیده تخریب سرزمین یا بیابانزایی یک معضل جهانی است؛ بنابراین 27 خرداد (برابر با 17 ژوئن) را به عنوان روز مبارزه با خطرهای تخریب سرزمین نامگذاری کردند.
استاد پیشکسوت دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران با بیان این که در این روز به مردم جهان هشدار داده می شود تا حدودی، تخریب سرزمین را کاهش دهند، تاکید کرد: بیابانزایی به معنای تخریب زمین در اثر دو پدیده اقلیمی و انسانی است. سازمان ملل متحد در سال های دور اعلام کرده بود آب و هوای خشک، نیمه خشک و نیمه مرطوب در پدیده بیابانزایی تاثیر دارد؛ اما امروز نمی توان اقلیم خاصی را برای پدیده بیابان زایی در نظر گرفت و تمام مناطق اعم از نیمه مرطوب، نیمه خشک و خشک تحت تاثیر پدیده بیابانزایی هستند.

احمدی در بخشی از اظهاراتش گفت: طبق گزارش سازمان ملل متحد یک میلیارد و 600 میلیون نفر جمعیت دنیا، سه چهارم اراضی به مساحتی معادل پنج میلیارد هکتار در 110 کشور جهان تحت تاثیر تخریب قرار می گیرند. 73 درصد مراتع جهان به مساحت سه میلیارد و 300 میلیون متر مکعب در معرض این پدیده هستند، همچنین بین 50 تا 70 هزار کیلومتر مربع اراضی حاصلخیز از چرخه تولید خارج می شوند و سالانه 50 میلیارد دلار خسارت مستقیم ناشی از این پدیده به اراضی کشاورزی است که البته غیر از پدیده های اقتصادی و اجتماعی و مهاجرت هاست.
نویسنده کتاب «ژئومورفولوژی کاربردی» با بیان این که به طورکلی از بین 41 بلای طبیعی، 31 مورد در ایران روی می دهد و مهم ترین آنها به ترتیب عبارت از؛ تغییر اقلیم، کاهش آب های شیرین و بیابانزایی است، ادامه داد: طبق آمار وزارت نیرو، از 80 تا 85 درصد آب های زیرزمینی استفاده می کنیم. آمار سال 1375 نشان می دهد از 400 میلیارد مترمکعب بارش در سال، 135 میلیون متر مکعب را که منابع اب تجدیدپذیر بودند استفاده کردیم؛ در حالیکه متوسط بارندگی در آن سال 251 میلی متر بود و 87 میلیارد متر مربع روانآب داشتیم.
وی گفت: اما اکنون از 400 میلیارد متر مکعب، میزان روانآب ما 48 درصد کاهش پیدا کرده است. بیش از 90 درصد آب در بخش کشاورزی مصرف می شود ولی راندمان 30 درصدی دارد بدون اینکه روش های جدید آبیاری را در کشاورزی اجرا کنیم

احمدی خاطرنشان کرد: مهم ترین پیامدهای بیابانزایی، شامل خشکسالی، سیل و فرسایش آبی و بادی خاک است و ما شاهد خشکسالی و سیل های متعددی در کشور هستیم.

استاد نمونه دانشگاه تهران یادآور شد: سالانه حدود دو و نیم میلیارد تن از خاک تخریب و به صورت رسوب از سیستم خارج می شود.

وی در پاسخ به این پرسش که کدام یک از استان ها بیشتر در معرض تهدید بیابانزایی هستند گفت: حدودا 120 میلیون هکتار از مساحت یک میلیون و 600 متر مربعی ایران تحت تاثیر تخریب است؛ حدود 80 تا 90 میلیون هکتار تحت تاثیر فرسایش آبی و 24 میلیون هکتار تحت تاثیر فرسایش بادی است و دو و نیم میلیارد تن در سال خاک تخریب می شود

احمدی گفت: در مناطق نیمه خشک بیشتر فرسایش بادی است؛ جایی که بارش بیش از 300 میلی متر است. مانند حوزه سفید رود که استان های زنجان، آذربایجان غربی، همدان و کردستان را در برگرفته و سالانه 260 میلیون تن رسوب پشت سدهای ما قرار می گیرد. در مورد فرسایش بادی و گردوغبار در مناطق خشک و نیمه خشک بیشتر دیده می شود

غلامرضا زهتابیان رئیس مرکز تحقیقات بین المللی بیابان نیز با اشاره به سه کنوانسیون مرتبط با بیابانزایی گفت: دغدغه جهانی ما با سه کنوانسیون جهانی تغییر اقلیم، مقابله با پدیده بیابانزایی و کنوانسیون تنوع زیستی مرتبط است؛ در این پدیده ابعاد مختلف بین رشته ای از بُعد مسائل اقتصادی، اجتماعی و بیوفیزیک دخالت دارد. نقش مردم، سواد و میزان جمعیت در هر یک از این مناطق را نباید نادیده گرفت.

نویسنده کتاب «بیابان ها و زیست بوم های بیابانی» اضافه کرد: بر همین اساس باید سه بعد را برای مقابله با این موضوع در نظر بگیریم؛ و نیز تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص که با مسائل روز این رشته آشنا باشند و بتوانند در راس کار قرار گیرند.

وی تاکید کرد: 30 سال قبل درباره گستره های بروز بیابانزایی براوردی کردیم و متوجه شدیم به یکهزار نیروی متخصص آموزش دیده در سطح کارشناسی ارشد و دکتری نیاز داریم. بر همین اساس رشته هایی را ایجاد کردیم که به این نیاز پاسخ دهد و اکنون حدود 250 نفر در سطح کارشناسی ارشد در رشته های مدیریت بیابان، همزیستی با بیابان و ...تربیت شده اند ولی این آمار در مقطع دکتری به تعداد انگشتان دست است.
زهتابیان تصریح کرد: دومین نکته مهم این است که در زمینه مقابله با بیابانزایی باید با علم روز و تحقیقات آن آشنا باشیم. موضوعات جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی، درصد جمعیت و نقش زنان در این موضوع مهم است. از نظر تحقیقات در سال های اخیر کارهای گسترده ای انجام و الگوی ایرانی برای مقابله با بیابانزایی طراحی و ارائه و طرح اطلس ملی بیابانزایی ایران نوشته شده است.

وی ادامه داد: با وجود این همزمان با کارهای اجرایی و تربیت نیرو باید در زمینه پژوهش هم پیشرو باشیم و از تحقیقات روز دنیا عقب نمانیم؛ ضمن آنکه تقویت بعد پژوهش به ارتباطات بین المللی نیاز دارد.
وی در پاسخ به این سوال که موقعیت ایران از این دو بعد چگونه است، گفت: در مورد پژوهش در سطح جهانی نوآوری هایی داشته ایم. بین کشورهای همسایه که قطعا موقعیت بهتری داریم ولی کشورهای اروپایی پیشروی هایی داشته اند. البته در این کشورها بیابان وجود ندارد و میدان کاری آنها کشورهای آفریقایی است که با اهداف مختلفی در این زمینه فعالیت می کنند

زهتابیان دو عامل توجه به پژوهش و ارتباط علمی با سایر کشورها را در پیشرفت تلاش های برای مقابله ملی با بیابانزایی موثر دانست و تصریح کرد: اینکه بگوییم نرخ بیابانزایی در کشور چه میزان است، اصلا درست نیست زیرا هر اکوسیستمی که به تدریج از درجه باروری آن کاسته می شود در شرف تبدیل شدن به بیابان است
این استاد دانشگاه به اهمیت پژوهش در این زمینه اشاره کرد و افزود: بی توجهی به پژوهش و ارتباط نداشتن با دیگر کشورهای دنیا باعث می شود در این زمینه به خوبی پیشرفت نکنیم

نویسنده کتاب «مدل های ارزیابی بیابانزایی» تاکید کرد: در بسیاری مناطق، ما از وضعیت عادی خارج شده و به سوی وضعیت فاجعه رفته ایم. ضمن اینکه با توجه به تغییر اقلیم و افزایش دما همه جا مصرف آب افزایش می یابد در حالی که میانگین بارندگی افزایش نیافته است.

زهتابیان به تغییر شکل بارندگی از برف به باران اشاره و خاطرنشان کرد: این تغییر به معنای افزایش سیل و خشکسالی بیشتر است که در نهایت فشار بیشتر روی سفره های آبی را در پی خواهد داشت.
وی یادآور شد: اطلس ملی بیابانزایی در کشور شاخص های این موضوع را نشان می دهد و براساس این پژوهش میانگین بیابانزایی در کشور متوسط است ولی در بعضی مناطق به سمت جنوب و شرق کشور که می رویم تخریب اراضی افزایش می یابد. همین امر موجب مهاجرت مردم به سمت شمال و غرب کشور می شود که به معنای تخریب این مناطق نیز هست

این استاد دانشگاه با اشاره به سه ضلع توسعه پایدار که شامل اقتصاد، رفاه و محیط زیست است، تصریح کرد: اگر به یکی از اضلاع بیشتر از بقیه بپردازیم آنها آسیب می بینند و نباید از یاد برد که انسان محور توسعه پایدار است، انسانی که از نظر روحی و جسمی سالم باشد.

طهماسبی رییس گروه مطالعات و دبیر کمیته فنی دفتر امور بیابان سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری با بیان این که مباحث خدمات اکوسیستمی بحث جدیدی در دنیا است گفت: به عنوان مثال باید ببینیم از پوشش گیاهی فقط علوفه دام مد نظر است یا ترسیب کربن، تلطیف هوا و اکسیژن رسانی هم جزو خدمات به حساب می آیند
وی افزود: تاکنون عملکرد ما مقابله ای بوده و زیاد به بحث پیشگیری و اصلاح نپرداخته ایم، در واقع فرصت این کار پیش نیامده است چون روند تخریب و تعادل بین تخریب و اقدام بسیار فاصله دارد، یعنی زمانی که مکانی یا منطقه ای دچار بحران می شود عملیات اجرایی را در آن

آغاز می کنیم در حالی که در این روند پیشگیری، اصلاح و احیا در کنار هم قرار گرفته اند اما در کشور ما آمارهای احیا بالا است که نشان می دهد وضع ما خوب نیست

طهماسبی در پاسخ به پرسشی درباره عملیات اجرایی در کشور در خصوص مقابله با بیابانزایی گفت: از ابتدای کار در کشور تاکنون 7.2 میلیون هکتار عملیات اجرایی مقابله با بیابانزایی در کشور انجام شد که از این میزان 2.2میلیون هکتار نهالکاری، 4.7 میلیون هکتار بذر پاشی و نهالکاری، 240 هزار هکتار مالچ پاشی با استفاده از مالچ های نفتی، 26 هزار کیلومتر نصب بادشکن زنده و غیر زنده و 122 هزار هکتار عملیات مدیریت روان آبها انجام شده که تمام اینها با تاکید بر توسعه پوشش گیاهی بوده است

وی اظهار کرد: همچنین حدود هشت میلیون هکتار عملیات نرم افزاری مطالعاتی انجام داده ایم که پایه ای برای عملیات اجرایی شدند

رییس گروه مطالعات و دبیر کمیته فنی دفتر امور بیابان سازمان جنگل ها مراتع و آبخیزداری همچنین اثربخشی تلاش ها برای مقابله با بیابانزایی را در گرو پیگیری همزمان دو رویکرد دانست که همسوسازی و همگامی دستگاه های اجرایی با یکدیگر از یک سو و مشارکت مردم و اطلاع رسانی به آنها از دیگر سو است
طهماسبی تاکید کرد: اگر مردم در این روند مداخله داده نشوند، موفقیتی در بیابانزدایی حاصل نمی شود