دانشنامه تعاون و فرآیند تدوین آن

عنوان طرح:

دانشنامه تعاون و فرآیند تدوین آن

مجری طرح:

 دکتر خلیل کلانتری

  استاد گروه مدیریت و توسعه کشاورزی

 

 

کلمه دایرةالمعارف معادل واژه فرانسوی «آنسیکلوپدی» (Encyclopédie) است. مفهوم «آنسیکلوپدی» را «آموزش یا دانشی که در دایرهای گرد آمده باشد» تعریف کرده اند. کاربرد واژه فارسی «دانشنامه» توسط ابن سینا بیش از 500 سال قبل از کاربرد واژه فرانسوی «آنسیکلوپدی» بوده است. دانشنامه که معادل فارسی دائرةالمعارف عربی است، به مجموعهای اطلاق می شود که اطلاعاتی جامع و در عین حال فشرده دربارة دانسته ها و یافته های بشر به صورت عمومی یا در یک زمینه خاص در اختیار خوانندگان می گذارد. اولین دائرةالمعارف ها به قصد مطالعه و بررسی مستمر و توسط فردی واحد تهیه می شد و به گونه ای فراهم میآمد که جنبه متن درسی داشته باشد، و بدین سبب با دائرةالمعارف امروزی، که عمدتاً به عنوان مرجع به کار می رود و حاصل کار گروهی است، متفاوت بود. دانشنامه نویسی هم در جوامع غربی و هم در بین ملل اسلامی سابقهای طولانی دارد. برخی ارسطو (84-22قم) را پدر دانشنامه نویسی می دانند. نخستین دانشنامة علمی ایران را دانشمند بزرگ ایرانی ابونصر فارابی با عنوان احصاءالعلوم به زبان عربی به رشتة تحریر درآورد و در آن به طبقه بندی علوم مختلف پرداخت. در این بین بی تردید کهن ترین دانشنامة مهم فارسی مجموعة معروف به دانشنامة علایی است. پس از آن، دانشنامه های مهم دیگری به زبان فارسی تألیف شدند.

دانشنامه های کنونی را می توان به دو دستة عمومی و تخصصی تقسیم کرد. دانشنامه های تخصصی خاص یک شاخة علمی هستند و در واقع مجموعه ای از مدخل‌اند که در موضوعات مختلف توسط متخصصان هر موضوع به نگارش درمی‌آیند. دانشنامه تعاون نیز در قالب دانشنامه‌های تخصصی قابل طبقه‌بندی است و تلاشی است در جهت تدقیق و بسط شناخت بشری در حوزه دانش تعاون در کشور. بنابراین، دانشنامه تعاون نخستین دایره المعارف مرجع و معیار به منظور رفع نیازهای تخصصی پ‍‍ژوهشگران، دانشجویان و کلیه علاقه مندان به مباحث در حوزه تعاون می باشد که به کوشش جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه تعاون، اقتصاد، توسعه روستایی، ترویج و آموزش کشاورزی، مدیریت، جامعه شناسی، حقوق و جغرافیا تدوین شده است. این دانشنامه به زبان فارسی (همراه با معادل انگلیسی مداخل) به صورت الفبایی طبقه بندی شده است. دانشنامه تعاون اهداف متعددی را مدنظر داشت که مهمترین آنها عبارت بودند از:

1)      توسعه دانش تعاون از طریق مدون سازی و مکتوب کردن اطلاعات و دانش در حوزه تعاون

2)       تدقیق مفاهیم، دیدگاه ها و دامنه دانش و اندیشه های حوزه تعاون

3)      رفع نیازهای تخصصی پ‍‍ژوهشگران، دانشجویان و کلیه علاقه مندان به مباحث حوزه تعاون

4)       کمک به فرهنگسازی و بسط دانش تعاون در حوزه های تخصصی و مجامع علمی

 

روش و سازمان کار در تدوین دانشنامه تعاون:

برای تدوین دانشنامه در آغاز، سازمان کار آن در دستور کار قرار گرفت، به‌طوری که ابتدا "دبیر خانه دانشنامه" در مؤسسه پژوهشی توسعه تعاون در دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی تشکیل و کمیته‌ها و شوراهای مورد نیاز در تدوین این دانشنامه در ساختار دبیرخانه پیش‌بینی شد. این شوراها و کمیته‌ها عبارت بودند از:

1)       تشکیل «شورای علمی دانشنامه» مرکب از:

-         دبیر علمی و سرپرست نویسندگان: دکتر خلیل کلانتری

-        اعضای شورای علمی شامل: دکتر علی اسدی، دکتر صفدر حسینی، دکتر علی اکبر براتی، دکتر غلامحسین حسینی نیا،  دکتر حمید موحد محمدی، دکتر علیقلی حیدری و دکتر حجت ورمزیاری.

2)         تشکیل هیات داوران مداخل

3)         تشکیل کمیته ویراستاری علمی و ادبی

4)         تشکیل کمیته بازخوانی و ویراستاری صوری

5)         گروه پی‌گیری امور ارسال و دریافت مداخل به نویسندگان، داوران و ویراستاران

6)         گروه صفحه‌آرایی و آماده‌سازی دانشنامه

7)         گروه پی‌گیری امور چاپ دانشنامه

 

«شورای علمی دانشنامه» برای مدخلیابی، با بررسی کتابهای مرجع در زمینه تعاون، لیستی از مداخل مهم و پرکاربرد در ادبیات تعاون را انتخاب و در جلسات متعدد مورد بحث و تصویب قرار داد. سپس برای تکمیل فهرست مداخل از سایر منابع نظیر منابع زیر بهره گرفت:

- بررسی مجلات تخصصی تعاون؛ بین المللی و داخلی

- بررسی فهرست محورها و مقالات همایشهای بین المللی و ملی

- مرور فهرست دروس دانشگاه های معتبر در زمینه تعاون

- مرور فهرست کتابها، مقالات و پروژه های تحقیقاتی در شبکه اینترنت

- سایر منابع مرتبط با حوزه تعاون

فرآیند مدخل یابی و بررسی و تصویب آنها از ابتدا تا انتهای تدوین دانشنامه همچنان در دستورکار قرار گرفت تا در جریان تدوین دانشنامه به صورت سیال مورد بررسی و انتخاب قرار گیرند. موضوع تدوین دانشنامه از طریق سایت، نصب اطلاعیه در دانشگاهها و مراکز پژوهشی مرتبط و ارسال ایمیل و ارتباط با اساتید و متخصصین اطلاع رسانی شد و مداخل تصویب شده در اختیار اساتید و محققین رشته‌های مرتبط قرار گرفت تا نسبت به تدوین مداخل اقدام کنند.

همزمان با تهیه مداخل، برای هماهنگی بیشتر در زمینه شیوه نگارش مقالات، ابتدا راهنمای نگارش مقالات، تهیه و در اختیار نویسندگان قرار گرفت. مقالات پس از طی مراحل داوری، اعمال اصلاحات توسط نویسندگان، برای انجام ویراستاری علمی و ادبی، در اختیار کمیته ویراستاری قرار گرفت و پس از آماده‌سازی و تایید نهایی، به گروه صفحه‌آرایی و آماده‌سازی دانشنامه واگذار شد. در نهایت این دانشنامه با همت «مؤسسه پژوهشی توسعه تعاون» دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران و با حمایت «وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی» با حدود 300 مدخل در مدت 5/2 سال تدوین و در شهریور ماه 1394 در دو جلد به زبان فارسی و با فرمت الفبایی منتشر شد.