قطب علمی مطالعات استراتژی توسعه کشاورزی

 گــروه اقتصـــاد کشاورزی

 دانشکده اقتصاد و توسعه کشاورزی

 پرديس كشاورزی و منابع طبيعی دانشگاه تهران

 

 

 

 

 

برنامه پنجساله قطب علمی
مطالعات استراتژی توسعه کشاورزی در ایران
سال 1384

مقدمه
بسیاری از کشورها و از جمله ایران برای سالیان متوالی سرمایه گذاریهای بسیاری برای توسعه کشاورزی خود انجام می دهند در حالی که دارای یک استراتژی توسعه کلی روشنی نمی باشند  ويا گاهي مسائل ريشه اي مهم كمتر مورد توجه قرار مي گيرند. در اینگونه کشورها غالباً سرمایه گذاری در زیر بخشها بطور نامتعادل صورت می گیرد. همین امر منجر به رشد نامتعادل زیر بخشها، بلااستفاده ماندن بخشی از ظرفیتهای ایجاد شده، وجود مازاد عرضه در یک زمان و مازاد تقاضا در زمان دیگر، تکرار یک مجموعه از مشکلات از جمله تغییرات پی در پی در سیاست و مقررات می شود. مجموعه این مشکلات باعث نوسانات شدید قیمتها می شود که سرمایه گذاری در تولید را به مخاطره می اندازد و توسعه را با مشکل مواجه می سازد. در ایران نیز با اینگونه مشکلات مواجه هستیم. وجود مشکلات تولید و فروش محصولات در بخش شیلات کشور، بلااستفاده بودن بیش از 30 درصد از ظرفقیت واحدهای تولیدی در صنعت طیور کشور، از بین رفتن مقادیر متنابهی از محصولات باغی به ویژه مرکبات به دلیل مشکلات بازاریابی کنسانتره میوه، نوسانات بسیار زیاد قیمت محصولات کشاورزی از جمله مرغ و تخم مرغ و میوه ها در کشور همگی حکایت از نبود یک استراتژی علمی و مناسب توسعه برای بهره گیری بهینه از منابع تولیدی و فرصتها در اختیار بخش کشاورزی در کشور ماست.

در سند چشم انداز جمهوری اسلامی در افق 1404 هجری شمسی و سیاستهای کلی برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور به رشد اقتصادی پیوسته، با ثبات و پرشتاب تاکید شده است. در بند 36 سیاستهای کلی برنامه چهارم، ایجاد ساز و کار مناسب برای رشد بهره وری عوامل تولید، (انرژی، سرمایه، نیروی کار، آب، خاک و غیره به عنوان یکی از سیاستهای مهم نظام در امور اقتصادی ذکر گردیده است. تامین امنیت غذایی کشور با تاکید بر تولید از منابع داخلی، فراهم نمودن زمینه های لازم برای تحقق رقابت پذیری کالاها و خدمات کشور در سطح بازاری داخلی و خارجی و ایجاد ساز و کارهای لازم برای رفع موانع توسعه صادرات غیر نفتی، ارتقاء سطح درآمد و زندگی روستائیان و کشاورزان، هم افزائی و گسترش فعالیتهای اقتصادی در زمینه هائی که کشور دارای مزیت نسبی است و تثبیت فضای اطمینان بخش برای فعالان اقتصادی و سرمایه گذاران با اتکاء به مزیت های نسبی و رقابتی و خلق مزیت های جدید از دیگر سیاستهای کلی برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی، و فرهنگی کشور است که در بند یاد شده آورده شده است.

تحقق سیاست های یاد شده در بخش کشاورزی مستلزم تجزیه و تحلیل علمی گزینه ها، فرصتها و اولویت ها در توسعه رشد پایدار کشاورزی است. به عبارت دیگر برای منظور یاد شده تدوین یک استراتژی توسعه کشاورزی برای مشخص نمودن مشکلات و مسائل اصلی و اساسی و فرصتهایی که این بخش با آن مواجه است و تدوین برنامه های حساب شده رشد و توسعه بسیار با اهمیت و ضروری است. استراتژی که در آن چارچوب سیاستی مناسب و اولویت های سرمایه گذاری که برای دستیابی بخش به جایگاه مطلوب تعیین شده ای را مشخص می نماید. در همین راستا ظرفیت سازی سازمانی و تربیت نیروی انسانی و توانمند در تجزیه و تحلیل های استراتژیک و برنامه ریزی ضروری است که در جریان تدوین استراتژیها مشخص و فراهم می گردد.

استراتژی توسعه کشاورزی در واقع یک نقشه راه است که به دولتمردان، سیاستگزاران، افراد جامعه، سرمایه گذاران خصوصی و دولتی کمک می کند تا برای دستیابی به اهداف مهم و کلیدی بخش کشاورزی که غالباً شامل بهبود بهره وری و رقابت پذیری، کاهش فقر روستایی، بهبود امنیت غذایی خانوارها، افزایش اندوخته های سرمایه ای خانوارهای روستایی و مدیریت بهتر مدیریت پایدار منابع طبیعی است مسیر خود را به درستی انتخاب نمایند. تدوین استراتژی به معنی یک برنامه ریزی متمرکز دولتی نیست، بلکه تجزیه و تحلیل گزینه ها، فرصت ها و اولویت ها برای دولت در توسعه پایدار بخش کشاورزی است. قطب علمی تدوین استراتژی توسعه کشاورزی در ایران به دنبال آنست تا طی یک برنامه پنج ساله با بهره گیری از کلیه ظرفیتهای علمی و تجربی کشور و با استفاده از تجربیات چند ساله برنامه های توسعه گذشته کشور ایران و سایر کشورهای جهان سند استراتژی توسعه کشاورزی کشور را تدوین نماید تا انشاءالله بتواند در تدوین برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور و برای برنامه ریزیهای دراز مدت (چشم انداز) کشور مورد بهره برداری قرار گیرد.


اهداف برنامه
هدف اصلی برنامه پنجساله قطب علمی مطالعات استراتژی توسعه بخش کشاورزی تدوین راهکارهای علمی، سازگار، کارآمد و مناسب توسعه پایدار کشاورزی ایران است که با اجرائی کردن آن محیطی خلق شود که منجر به بهبود بهره وری کشاورزی و رشد پرشتاب مطلوب ارزش افزوده بخش کشاورزی گردد تا از این طریق درآمد تولیدکنندگان کشاورزی افزایش و فقر روستایی کاهش یابند شرایط برای جذب سرمایه های خصوصی به بخش کشاورزی فراهم شود و قدرت رقابتی محصولات کشاورزی در بازارهای داخلی و جهانی بهبود یابد و زمینه برای پیوستن به سازمان جهاني تجارت(WTO ) بخوبی فراهم گردد. با تدوین این استراتژی توسعه امکان ارائه یک برنامه عمل که توجه اصلی آن بهره وری و سودآوری کشاورزی و بیشترین رشد ارزش افزوده است فراهم خواهد شد. هدف دیگر قطب توسعه ظرفیت سازی نیروی انسانی برای تدوین برنامه های استراتژیک و سایر فعالیتهای پژوهشی از طریق مشارکت دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری در تیم های مجرب مطالعاتی و تحقیقاتی و برگزاری کارگاههای آموزشي براي كارشناسان دستگاه هاي اجرايي ذيربط در مناطق مختلف كشورمی باشد.

روش کار
برای تدوین استراتژی توسعه چند مرحله باید طی شود :
1. فراهم نمودن تصویری گویا و روشن از وضعیت موجود بخش کشاورزی
2. دستیابی به یک دیدگاه مشترک و ملی در مورد توسعه بخش کشاورزی
3.  شناسائی موانع کلیدی در دستیابی به جایگاه مطلوب بخش کشاورزی از دیدگاه ملی و تحلیل فرصت های موجود و امکان خلق فرصتهای جدید در بخش کشاورزی
4. تهیه نقشه راه و تحلیل آثار و پی آمدهای اجرای گزینه های مختلف و انتخاب پیشنهاد گزینه برتر
انجام هر یک از مراحل فوق مستلزم اجرای مطالعات اسنادی و پیمایشی است. مطالعات مربوط به مرحله یک می بایست اطلاعات کلیدی ذیل را فراهم و تجزیه و تحلیل نماید.

الف: ساختار جمعیتی در کشاورزی و بخشهای وابسته از جمله:
1. تعداد تولیدکنندگان و واحدهای تولیدی به تفکیک
مقیاس تولید
2. وضعیت نیروی کار و دستمزدها در زیر بخش های
مختلف
3. وضعیت واحدهای تولیدی از دیدگاه سودآوری و سایر
اهداف اقتصادی
ب: زیرساختهای موجود در بخش کشاورزی و بخشهای وابسته
ج: چگونگی تولید در بخش کشاورزی
1. مناطق اصلی آب و هوائی و انواع خاک به صورت نقشه
2. وضعیت زمینهای آبی و نحوه تامین آب از منابع
مختلف سطحی، زیرزمینی و همچنین وضعیت زمین های دیم با توجه به ویژگیهای اقلیمی
3. تشکل های تولیدکنندگان کشاورزی در بخش
4. سهم کشاورزی در توليد ناخالص ملي (GDP ) ، اشتغال، صادرات و واردات
5. بازراهای اصلی داخلی و خارجی
6. وضعیت مزیت های نسبی و رقابتی در تولید در زیر بخش های مختلف
7. چگونگی حمایت های کلان بخشی موجود
8. عملکرد کشاورزی از دیدگاه کلان
د: منابع پایه موجود
1. وضع موجود و تعییرات منابع
پایه
2. نظام مدیریتی منابع پایه
3. پتانسیل های موجود

برای تشخیص موانع کلیدی توسعه و فرصتهای موجود (بند 3 روش کار) مي بایست مطالعاتی صورت گیرد و تصویر روشنی فراهم نماید. اطلاعات و معیارهای ذیل که نمایانگر موانع و فرصت ها می باشند می بایست طی مجموعه ای از تحقیقات مشخص گردد:

الف: سیاست ها
ضریب حمایت اسمی و موثر برای محصولات اصلی و منتخب
سیاست های توسعه تکنولوژی، قیمت گذاری، بازرگانی و بازاریابی
وضعیت یارانه های عوامل تولید
روند تحولات جهانی و چالشهای موجود
سیاست های امنیت غذایی و رفاهی
سیاست های زیست محیطی
سیاست های کلان اقتصادی در بخش کشاورزی و بخشهای وابسته
ب: نهادها و تاثیرات ساختاری
وضعیت ضایعات پس از برداشت محصولات منتخب
نوسانات قیمت
نهادها، روشها و راههای موجود برای مدیریت ریسک
ساختار مالکیت و نظام های بهره برداری کشاورزی
مدیریت دولت در نهاده های تولید و محصولات کشاورزی میشوند
نهدهای مالی و پولی
ج: سرمایه گذاریهای دولت
وضعیت سرمایه گذاری در زیر ساخت های اصلی روستائی و کشاورزی
سرمایه گذاری در تحقیقات و ظرفیت های تحقیقاتی موجود
سرمایه گذاری در آموزش و تربیت نیروی انسانی
د: ارتباط متقابل بخش کشاورزی با سایر بخشهای اقتصادی کشور
تعيين ارتباطات پسين و ييشين زير بخش هاي كشاورزي
تعيين بخش هاي با اولويت از نظر توزيع درآمدي
تعيين آثار سياست هاي كلان اقتصادي بر توسعه بخش كشاورزي و زيربخش هاي آن
ه: دستیابی به دیدگاه مشترک ملی در خصوص بخش کشاورزی به طریق زیر میتواند صورت پذیرد:
مطالعه سیاست ها و برنامه های توسعه بخش در برنامه های پنج ساله گذشته
برگزاری جلسات و کارگاههای بحث و تبادل نظر با مدیران و کارشناسان بخش خصوصی و دولتی ذیربط
و: نقشه راه
با انجام پژوهشهای یاد شده اقدام به تدوین استراتژی توسعه به شرح ذیل خواهد شد:
تدوین استراتژی مناسب توسعه بخش کشاورزی و بخشهای وابسته
تدوین سیاست های توسعه کشاورزی شامل :
الف: سیاستهای توسعه تکنولوژی(تحقیقات، ترویج، نهاده ها)
ب: سیاست های نهادی(شرکت های تعاونی، موسسات غیر دولتی، مشارکت مردمی)
ج: سیاست های غذایی( امنیت غذایی، سلامت غذا)
د: سیاست های بازرگانی و بازاریابی محصولات کشاورزی (شبکه توزیع داخلی، صادرات و واردات)
ه: سیاست های قیمت گذاری
و: سیاست های اعتباری ( با تاكيد بر بانک کشاورزی، شرکت های تعاونی، اعتبارات خرد و سایر منابع)
ز: سیاست های توسعه سرمایه گذاری (بخش خصوصی، بخش دولتی، بخش تعاونی)
ح: سیاست های زیربنایی

سازمان كار
بررسي نشان مي دهد كه تهيه كنندگان اسناد استراژهاي توسعه دركشورهاي جهان اقتصاد دانان مي باشند. ليكن، تدوين استراتژي هاي توسعه  يك كار تيمي است و مشاركت بسياري از صاحبنظران بخش هاي خصوصي، دولتي و دانشگاهي را طلب مي نمايد. قطب علمي تدوين استراتژي توسعه كشاورزي در نظر دارد صاحبنظران را در گروه هاي كاري و كارشناسي سازماندهي كند و با مشاركت دانشجويان به ويژه در مقطع كارشناسي ارشد و دكتري در اين مجموعه ها براي تدوين برنامه هاي استراتژيك در كشور ظرفيت سازي نمايد. در اين راستا اعضاء هسته اصلي قطب كه داراي تخصص هاي لازم براي سرپرستي تيم هاي مختلف تحقيقاتي مي باشد هركدام مسئوليت يك تيم را عهده دار خواهند بود:
دكتر حبيب الله سلامي: مسئول تيم هاي مطالعاتي مسائل کلان و فرابخشی بخش کشاورزی
دكتر سيد صفدر حسيني: مسئول تيم هاي مطالعاتي سياست هاي حمايتي و سرمايه گذاري هاي دولت.
دكتر سعيد يزداني: مسئول تيم هاي مطالعاتي منابع طبيعي و محيط زيست
دكتر مجيد كوپاهي: مسئول تيم هاي مطالعاتي نظام هاي بهره برداري و نهاد ها و تشكل هاي توليدي در بخش كشاورزي
دكتر كلانتري: مسئول تيم هاي مطالعاتي ويژگي هاي اقليمي و ساختار جمعيتي كشاورزي در ايران
دكتر بها الدين نجفي: مسئول تيم هاي مطالعاتي ساختار بازار و تجارت محصولات و نهاده ها در بخش كشاورزي
دكتر محمد بخشوده: مسئول تيم هاي مطالعاتي ساختار توليد، بهره وري و مزيت نسبي در بخش كشاورزي
دكتر سعيد نوري نائيني: مسئول تيم هاي مطالعاتي بررسي تجربيات ساير كشور ها در رابطه با تدوين استراتژي توسعه كشاورزي و تجربيات برنامه ريزي كشاورزي در ايران
تدوين استراتژيهاي توسعه براساس نتايج مطالعات ياد شده توسط كميته اي متشكل از مسئولان
تيم هاي مطالعاتي و به دبيري آقاي دكتر سلامي صورت خواهد گرفت.


تامين مالي برنامه
با توجه به اهميت تدوين و استرات‍ژي توسعه كشاورزي و براساس مذاكرات اوليه صورت گرفته با بانك جهاني و همچنين وزارتخانه هاي ذيربط در كشور، قرار است سازمانهاي ياد شده مشاركت مالي در اجراي  اين برنامه داشته باشند. مساعدت هاي مالي از محل اعتبار قطب هاي علمي وزارت آموزش، تحقيقات و فناوري خواهد توانست راه را براي دريافت كمكهاي مالي بين المللي هموار نمايد.
هزينه اجراي اين برنامه حداقل يك ميليارد تومان طي پنج سال برنامه برآورد گرديده است. بيش از 80 درصد از هزينه مذكور، هزينه هاي مربوط به گردآوري اطلاعات و آمار و پرسنل براي انجام تجزيه و تحليل ها  و تدوين گزارش ها و الگوسازي ها مي باشد.

اخـبـار  و  رو يـدادهـا


جشن دانش آموختگان دانشگاه برگزار گرديد

برگزاري مسابقه علمی 

اولین سمينار آموزشی  برگزار شد

ثبت نام  سال 86

برنامه هفتگي کنفرا نسها بزودی اعلام خواهد گردید

 

 

| صفحه اصلي | کاربران | نقشه سايت | تماس با ما  |