طرح اطلس بیابان زایی کشور

عنوان طرح:

طرح اطلس ملی بیابان زایی کشور

مجری طرح:

 دکتر غلامرضا زهتابیان

استاد گروه آموزشی احیا مناطق خشک و کوهستانی

طرح اطلس ملی بیابان زایی کشور (کد پروژه 87088-WREI) براساس قرارداد منعقده بین معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه تهران و دفتر پژوهش های کاربردی و نماینده مجری طرح تحقیقات کاربردی شرکت مدیریت منابع آب وزارت نیرو در مرکز تحقیقات بین المللی بیابان تهیه و ارائه گردیده است. پیشنهاد طرح از سال 1384 در چارچوب بند د ماده 45 طرح 40/60 وزارت علوم و فناوری و وزارت نیرو آغاز و طی مراحل تأیید در وزارت نیرو نهایتاً در سال 1387 شرح خدمات تفصیلی طرح برای آغاز فاز اجرایی تهیه و به تصویب رسید.

در بیان کلی امروزه بیابان زایی را نمی توان منحصر به اقلیم خاصی دانست. اگرچه نقش این پدیده در مناطق خشک و نیمه خشک پر رنگ تر از سایر مناطق است. مشخصه بارز این پدیده  کاهش تولید بیولوژیک سرزمین می باشد که به صور مختلف نمایان می شود. بیابان زایی مشتمل بر فرایندهایی است که هم زائیده عوامل طبیعی بوده و هم به عملکرد نادرست انسان در محیط بر می گردد. پیامدهای بیابان زایی را می توان به صورت زیر خلاصه کرد:

هجوم ماسه های روان، افت کمی و کیفی آبهای زیرزمینی، افزایش حساسیت اراضی به فرسایش، کاهش حاصلخیزی خاک، شور شدن اراضی، افزایش سیل خیزی و از نظر اجتماعی افزایش فقر و مهاجرت جوامع محلی را در پی خواهد داشت.

بطورکلی عوامل بیابانزایی یا در واقع معیارهای بیابان زایی را می توان به دو دسته تقسیم بندی نمود.  که شامل عوامل انسانی و عوامل محیطی می باشند. عوامل محیطی نیز خود به دو دسته عوامل اقلیمی و عوامل زمینی تقسیم می شوند.

از عوامل انسانی که سبب بیابان زایی و تخریب سرزمین می گردند می توان به بیابان زایی ناشی از فعالیت های کشاورزی، فعالیت های دامداری و چرای دام در مراتع، تخریب پوشش گیاهی و بیابان زایی ناشی از کاربرد فنآوری ناسازگار با محیط اشاره کرد که هر کدام از معیارهای فوق خود شامل شاخص های بسیار زیادی می باشند. به عنوان مثال بیابان زایی ناشی از فعالیتهای کشاورزی می تواند به سبب مناسب نبودن روش های بهره برداری از منابع آب، شخم در جهت شیب اراضی، استفاده زیاد از سم و کودهای شیمیایی و ..... صورت گیرد. در طرح حاضر هشت معیار عمده مورد استفاده قرار گرفته است که این معیارها خود شامل شاخص های قابل دسترس و اندازه گیری می باشد بر این اساس امکان کمی کردن شاخص های مذکور برای ارزیابی وضعیت موجود بیابان زایی در سطح کشور فراهم گردیده است و نهایتاً اطلس بیابان زایی کشور با استفاده از مدل ایرانی تهیه شده است. از این اطلس می توان در مطالعات مربوط به آمایش سرزمین و همچنین در برنامه ریزی جهت رسیدن به اهداف توسعه پایدار ملی استفاده نمود.

با توجه به تعاریف پایه و معیارهای عمده تاثیرگذار بر پدیده بیابان زایی، هدف اصلی طرح اطلس ملی بیابان زایی به تصویر کشیدن وضع موجود تخریب منابع پایه سرزمین به صورت رقومی و تصویری در مقیاس 1:2500000 است. این اطلس شامل لایه های اطلاعاتی جغرافیایی از معیارهای بیابانزایی است که هریک در چهار کلاس (1 کم، 2 متوسط، 3 شدیدو 4 خیلی شدید) طبقه بندی شده است و همراه با کتاب راهنمای شامل مشخصات شاخص های مؤثر در تعیین کلاس های چهارگانه، جداول، نمودارها و تصاویر گویا از اثرات بیابانزایی شاخص های مورد ارزیابی ارائه شده است.

اطلس مذکور در چهار مرحله بشرح زیر تدوین شده است:

مرحله اول: شامل هشت نقشه از معیارهای هشتگانه موثر بر بیابان زایی که هر یک بطور جداگانه با نقشه پتانسیل بیابان زایی کشور در واحدهای همگن اکولوژیک کاری تلفیق شده و تاثیر هر معیار بر وضعیت شدت بیابان زایی کشور  مشخص گردید.

مرحله دوم: شامل چهار نقشه تلفیقی از معیارهای متجانس که دو به دو همپوشانی شده و تاثیر مشترک این معیارها و روابط بین آنها را  در سطح کشور نشان می دهند.

مرحله سوم: شامل دو نقشه؛ یکی حاصل از تلفیق معیارهای طبیعی شامل آب و هوا، منابع آب، خاک و پوشش گیاهی، و دیگری نقشه ی حاصل از تلفیق معیارهای انسانی-اجتماعی-اقتصادی و تاثیر فعالیت های انسانی بر عوامل طبیعی بویژه فرسایش خاک تهیه گردید.

مرحله چهارم: شامل نقشه ی شدت بیابان زایی کشور حاصل تلفیق دو نقشه ی معیارهای طبیعی و انسانی است که بیان کننده شرایط موجود بیابان زایی کشور در چهار کلاس شدت بیابان زایی کم، متوسط، شدید و بسیار شدید؛ و  به ترتیب با رنگ های سبز، زرد، نارنجی و قرمز مشخص و ارائه شده است.

به منظور حسن انجام کار و نظارت و کنترل علمی بر مجموعه مطالعات، فرآیند تهیه آمار و اطلاعات و سنتز و تلفیق نتایج، مدیریت طرح با موافقت کارفرما اقدام به تشکیل کمیته علمی راهبردی نمود که مرکب از اعضاء هیات علمی مرکز تحقیقات بین المللی بیابان وابسته به دانشگاه تهران و کارشناسان ارشد و مورد تایید مجری طرح از وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی می باشد. مجموعه گزارشات تهیه شده در مراحل تهیه اطلس بیابان زایی ایران با نظارت و کنترل علمی این کمیته تدارک و تایید نهایی شده است.

پژوهش های انجام شده در فرآیند تهیه اطلس ملی بیابان زایی این واقعیت را مشخص نمود که به منظور درک و شناخت کامل از پدیده بیابان زایی و دستیابی به مقابله با آن هنوز راه زیادی در پیش است. بر این اساس ضرورت توجه بیشتر به ارزیابی و پایش تغییرات حاصل در اکوسیستم های طبیعی بیش از پیش احساس می شود و کمیته علمی راهبردی امیدوار است نیازهای مربوطه در این زمینه شناخته شده تا امکان تقویت و حمایت از نهادهای علمی و آموزشی برای شناخت، ارزیابی و پایش علمی پدیده بیابان زایی در سطح کشور فراهم شود.

در مرحله اول این طرح، اطلس بیابان زایی ایران تهیه شده است و در صورتیکه مطابق تفاهمنامه فیمابین دانشگاه تهران و مدرسه عالی کاربردی وابسته به دانشگاه سوربن فرانسه اعتبارات بین المللی نیز از طریق سازمانهای UNDP، FAO و یا سایر سازمان های ذیربط افزون بر بودجه داخلی طرح تأمین شود و کشورهای درگیر مسئله بیابان زایی نظیر افغانستان، پاکستان، کشورهای عربی و منطقه علاقمند و متعهد به همکاری و پرداخت هزینه های لازم شوند، طرح تکمیلی اطلس فوق الذکر در سال های آتی برای آسیای میانه و شرق آسیا نیز قابل اجرا خواهد بود.

در پایان اینجانب به عنوان مجری طرح از همه ی اعضاء کمیته علمی راهبردی، مسئولین پروژه های مطالعاتی و همکارانشان که در جدول ذیل نام آنها امده است و سایر همکاران موسسات و مراکز علمی، تحقیقاتی و اجرایی که در راستای انجام طرح همکاری صمیمانه داشته‌اند تشکر و قدردانی نمایم.