گروه آموزشی سیاستگذاری منابع طبیعی
معرفی گروه
گروه آموزشی سیاستگذاری منابع طبیعی، وابسته به دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، در اسفندماه سال ۱۴۰۲ با مصوبه هیئت امنای دانشگاه تهران راهاندازی شده است. این گروه با تمرکز بر پیوند میان دانش، سیاستگذاری و مدیریت پایدار، در حوزه آموزش و پژوهش مسائل مرتبط با منابع طبیعی و محیط زیست فعالیت میکند. پیچیدگی مسائل منابع طبیعی و ضرورت ایجاد سیاستگذاری مبتنی بر دانش را میتوان در قالب مفهوم نظامهای سازگار پیچیده (Complex Adaptive Systems) تحلیل کرد؛ نظامهایی که در آنها اجزای متعدد (نهادی، اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیک) در تعامل با یکدیگر رفتار کلان نظام را شکل میدهند و تغییر در یک جزء میتواند پیامدهای غیرخطی و غیرقابلپیشبینی در کل نظام ایجاد کند. از این منظر، سیاستگذاری منابع طبیعی نه یک تصمیم خطی و یکباره، بلکه فرایندی تکاملی، مشارکتی و مبتنی بر یادگیری مستمر است. پیچیدگی مسائل منابع طبیعی و ضرورت ایجاد سیاستگذاری مبتنی بر دانش را ضروری ساخته است. در این چارچوب، مطالعه فرایندهای تصمیمگیری، شناخت عوامل مؤثر بر بهرهبرداری و حفاظت از منابع طبیعی و توسعه راهکارهای متناسب با شرایط محیطی و اجتماعی، از محورهای اساسی مورد توجه این حوزه علمی به شمار میرود.
رویکرد سیاستگذاری منابع طبیعی بر این اصل استوار است که مواجهه مؤثر با مسائل این حوزه، صرفاً از طریق دانش فنی و مدیریت اجرایی امکانپذیر نیست؛ بلکه مستلزم شناخت ابعاد اقتصادی، اجتماعی، نهادی و محیط زیستی مسائل و بررسی تعامل میان آنهاست. این تعامل را میتوان در چارچوب نظامهای اجتماعی-اکولوژیک (Social-Ecological Systems) مفهومسازی کرد؛ نظامهایی که در آنها نظام اجتماعی (شامل نهادها، دانش، قواعد و کنشگران) و نظام اکولوژیک (شامل منابع، چرخهها و فرایندهای اکولوژیک) بهصورت تنگاتنگ به هم پیوستهاند و پایداری آنها در گرو تابآوری (Resilience)، سازگاری (Adaptability) و ظرفیت تحول (Transformability) است. از این منظر، سیاستگذاری، فناوری و مدیریت یکپارچه میتوانند زمینهساز تصمیمگیری آگاهانهتر، استفاده کارآمدتر از ظرفیتهای موجود و حرکت به سوی الگوهای پایدار توسعه باشند.
این گروه در مقطع کارشناسی ارشد، دو رشته فناوری و کارآفرینی پایدار و مدیریت یکپارچه منطقه ساحلی را ارائه میکند. این رشتهها، هر یک از منظری تخصصی، به بررسی ظرفیتها و چالشهای مرتبط با توسعه پایدار میپردازند و در عین برخورداری از موضوعات و زمینههای مطالعاتی متمایز، در توجه به پیوند میان دانش تخصصی، تصمیمگیری و مدیریت مسئولانه منابع اشتراک دارند.
رشته فناوری و کارآفرینی پایدار
رشته فناوری و کارآفرینی پایدار با تأکید بر نوآوری، توسعه ظرفیتهای کارآفرینانه و بهرهگیری از فناوری در مسیر پایداری، در دو گرایش ارائه میشود:
- کارآفرینی پایدار: این گرایش به بررسی فرصتهای کارآفرینانه و توسعه فعالیتهای اقتصادی با توجه همزمان به ملاحظات اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی میپردازد. شناسایی فرصتهای نوآوری، تدوین طرح کسب و کار طبیعت محور و توسعه کسبوکارهای پایدار طبیعت محور و توجه به نقش کارآفرینی در ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی، از موضوعات مرتبط با این گرایش است.
- فناوریهای نوین در منابع طبیعی: این گرایش بر شناخت و بهکارگیری فناوریهای نوین در حوزه منابع طبیعی تمرکز دارد. بررسی ظرفیت فناوری در ارتقای فرایندهای مدیریت، بهبود بهرهوری، پشتیبانی از تصمیمگیری و ارائه راهکارهای نوآورانه برای مسائل مرتبط با منابع طبیعی، از زمینههای مطالعاتی این گرایش به شمار میرود.
رشته مدیریت یکپارچه منطقه ساحلی
رشته مدیریت یکپارچه منطقه ساحلی با توجه به اهمیت مناطق ساحلی از نظر محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی و تعدد فعالیتها و ذینفعان در این مناطق، بر ضرورت هماهنگی در برنامهریزی، تصمیمگیری و مدیریت تأکید دارد. رویکرد یکپارچه در این حوزه، مستلزم توجه به ارتباط میان محیط طبیعی، فعالیتهای انسانی، کاربریهای مختلف و الزامات حفاظت و توسعه پایدار است. این رشته در سه گرایش ارائه میشود:
- مدیریت آبهای ساحلی: با تمرکز بر مسائل مدیریتی مرتبط با آبهای ساحلی، بهرهبرداری پایدار و ملاحظات محیط زیستی این پهنهها.
- مدیریت ناحیه ساحلی: با تأکید بر برنامهریزی و مدیریت فعالیتها و کاربریهای نواحی ساحلی و ایجاد هماهنگی میان حفاظت محیطزیست و نیازهای توسعهای.
- مدیریت ناحیه کرانهای: با توجه به مسائل مدیریتی نواحی کرانهای، تعامل میان فعالیتهای انسانی و محیط طبیعی و ضرورت هماهنگی در تصمیمگیری و استفاده پایدار از ظرفیتهای این مناطق.
رشته حکمرانی کشاورزی و منابع طبیعی
رشته حکمرانی کشاورزی و منابع طبیعی با تمرکز بر تحلیل نهادها، فرایندها و سازوکارهای تصمیمگیری در حوزه کشاورزی و منابع طبیعی، به بررسی چگونگی شکلگیری سیاستها، توزیع قدرت و مسئولیت میان کنشگران و اثرات آن بر پایداری منابع میپردازد. این رشته با تکیه بر رویکردهای بینرشتهای، به دنبال تربیت متخصصانی است که بتوانند چالشهای حکمرانی در سطوح محلی، ملی و بینالمللی را تحلیل کرده و راهکارهای نهادی و سیاستی مؤثر ارائه دهند. این رشته در دو مقطع ارائه میشود:
- کارشناسی ارشد: این دوره با دو گرایش حکمرانی کشاورزی پایدار و حکمرانی منابع طبیعی ارائه میشود. هدف کلی این دوره، تربیت نیروی انسانی متخصص برای سیاستگذاری، برنامهریزی و حکمرانی پایدار در بخش کشاورزی و منابع طبیعی است.
- دکتری: دوره دکتری حکمرانی کشاورزی و منابع طبیعی به عنوان بالاترین مقطع دانشگاهی این حوزه، مجموعهای از فعالیتهای آموزشی و پژوهشی را با رویکردی میانرشتهای دربرمیگیرد که پیشرفتهترین مباحث نظری و روششناختی مرتبط با حکمرانی، سیاستگذاری، مدیریت و توسعه پایدار کشاورزی و منابع طبیعی را پوشش میدهد.
مرکز تحقیقات توسعه دریامحور
در کنار فعالیتهای آموزشی و پژوهشی گروه، مرکز تحقیقات توسعه دریامحور با محوریت سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار و سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی قشم فعالیت میکند. این مرکز در دو خوشه تخصصی سازماندهی شده است:
- خوشه سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی چابهار
- خوشه سازمان منطقه آزاد تجاری-صنعتی قشم
یکی از رویکردهای اصلی این مرکز، پرداختن به توسعه اقتصاد آبی (Blue Economy) است. اقتصاد آبی به استفاده پایدار از منابع دریایی و ساحلی برای رشد اقتصادی، بهبود معیشت و ایجاد اشتغال، همراه با حفظ سلامت اکوسیستمهای دریایی، اشاره دارد. این مفهوم در برابر اقتصاد دریایی سنتی (که عمدتاً بر بهرهبرداری حداکثری از منابع تمرکز دارد) قرار میگیرد و بر همافزایی میان رشد اقتصادی، شمول اجتماعی و پایداری محیطزیستی تأکید میکند. از جمله حوزههای کلیدی اقتصاد آبی میتوان به شیلات و آبزیپروری پایدار، گردشگری دریایی، حملونقل دریایی، انرژیهای تجدیدپذیر دریایی و صنایع زیستفناوری دریایی اشاره کرد. مرکز تحقیقات توسعه دریامحور با تکیه بر رویکرد نظامهای اجتماعی-اکولوژیک و با توجه به ماهیت سازگار و پیچیده نظامهای ساحلی-دریایی، به دنبال تدوین سیاستها و راهکارهای یکپارچه برای توسعه پایدار مناطق ساحلی و دریایی کشور است.
حوزههای آموزشی و پژوهشی
حوزههای مطالعاتی مرتبط با رشتهها و گرایشهای این گروه، موضوعاتی همچون سیاستگذاری و مدیریت منابع طبیعی، کارآفرینی پایدار، فناوریهای نوین، مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی، اقتصاد آبی و ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی توسعه را در بر میگیرد. توجه به مسائل واقعی و نیازهای سیاستی و مدیریتی، میتواند زمینه پیوند میان آموزش دانشگاهی، پژوهشهای کاربردی و فرایندهای تصمیمگیری را تقویت کند. گروه آموزشی سیاستگذاری منابع طبیعی با ارائه این مجموعه رشتهها و گرایشها و با تکیه بر مرکز تحقیقات توسعه دریامحور، بستری برای مطالعه علمی مسائل منابع طبیعی و توسعه پایدار فراهم میآورد و بر اهمیت دانش تخصصی، نگاه بینرشتهای و تصمیمگیری آگاهانه در مواجهه با چالشهای این حوزه تأکید دارد.
