دستاوردهای علمی در علوم چوب؛ از بازسازی اقلیم ایران تا حفاظت از میراث مکتوب

‌‌‌زهرا فیضی در میز خبری معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه تهران:

دکتر کامبیز پور طهماسی، استاد تمام گروه علوم و صنایع چوب و کاغذ دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران و معاون پژوهش و فناوری این دانشکدگان، در گفت‌وگویی با تلویزیون اینترنتی دانشگاه تهران، به تشریح تازه‌ترین دستاوردهای علمی این حوزه، ظرفیت‌های پژوهشی علوم چوب، چالش‌های توسعه پژوهش و نقش این رشته در حفاظت از محیط زیست، میراث فرهنگی و پیش‌بینی تغییرات اقلیمی پرداخت.

علوم چوب؛ رشته‌ای میان‌رشته‌ای با کاربردهای گسترده

دکتر پور طهماسی با اشاره به سابقه طولانی رشته علوم و صنایع چوب و کاغذ در دانشگاه تهران اظهار کرد که این رشته طی سال‌های گذشته از حوزه سنتی شناسایی چوب فراتر رفته و امروز به یکی از رشته‌های میان‌رشته‌ای تبدیل شده است که در صنایع مختلف، از تولید کاغذ، مبلمان، فرآورده‌های مهندسی چوب و کامپوزیت‌ها گرفته تا صنایع دارویی، موسیقی، حفاظت از آثار تاریخی و فناوری‌های نوین کاربرد دارد.

به گفته وی، دامنه فعالیت این رشته به اندازه‌ای گسترده است که بسیاری از محصولات مورد استفاده روزمره، از کاغذ و کتاب گرفته تا سازهای موسیقی، صفحات مهندسی، MDF، نئوپان و مواد سلولزی پیشرفته، بر پایه دانش علوم چوب توسعه یافته‌اند.

بازسازی ۵۰۰ سال اقلیم ایران از روی حلقه‌های رشد درختان

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهشی دکتر پور طهماسی، توسعه مطالعات دیرینه‌اقلیم‌شناسی با استفاده از حلقه‌های رشد درختان است.

وی توضیح داد:

    درختان، تغییرات اقلیمی هر سال را در حلقه‌های رشد خود ثبت می‌کنند و با اندازه‌گیری دقیق این حلقه‌ها می‌توان اطلاعات ارزشمندی از وضعیت بارندگی، خشکسالی و تغییرات آب‌وهوایی صدها سال گذشته به دست آورد.

به گفته او، تاکنون حدود ۵۰۰ سال بارندگی بهاره در استان گلستان و حدود ۳۰۰ سال تغییرات اقلیمی در جنگل‌های زاگرس بازسازی شده است. همچنین گروه پژوهشی وی موفق شده قدیمی‌ترین گاه‌شناسی درختی کشور را با قدمتی نزدیک به ۷۰۰ سال ایجاد کند؛ دستاوردی که امکان تحلیل روندهای بلندمدت اقلیمی و کمک به پیش‌بینی تغییرات آینده را برای پژوهشگران فراهم می‌کند.

او افزود این مطالعات اخیراً در مناطق جنوبی کشور از جمله استان کرمان و ارتفاعات کوه گنو در بندرعباس نیز توسعه یافته و اطلاعات جدیدی درباره ۴۰۰ سال تاریخ اقلیمی جنوب ایران و حاشیه خلیج فارس در اختیار محققان قرار خواهد داد.

ارتقای کیفیت چوب برای ساخت سازهای موسیقی

بخش دیگری از فعالیت‌های پژوهشی این استاد دانشگاه تهران به بهبود ویژگی‌های آکوستیکی چوب اختصاص دارد.

وی با اشاره به اجرای پروژه‌های تخصصی در زمینه تیمار چوب برای سازهای موسیقی گفت:

    پژوهشگران این گروه توانسته‌اند با استفاده از روش‌های نوین، ویژگی‌های صوتی چوب‌های تازه را به گونه‌ای تغییر دهند که عملکردی مشابه چوب‌های قدیمی و ارزشمند پیدا کنند.

به گفته او، نمونه‌ای از این فناوری در قالب ساخت یک سنتور با چوب تیمارشده در غرفه دانشگاه تهران در بیست و ششمین نمایشگاه ملی دستاوردهای پژوهش و فناوری و فن بازار وزارت علوم، تحقیقات و فناوری سال ۱۴۰۴ ارائه و مورد استقبال قرار گرفته است؛ دستاوردی که می‌تواند در آینده به توسعه فناوری ساخت سازهای موسیقی ایرانی کمک کند.

حفاظت علمی از نسخه‌های خطی و میراث مکتوب

دکتر پور طهماسی از دیگر محورهای پژوهشی خود را مطالعه علمی نسخه‌های خطی تاریخی عنوان کرد.

وی با اشاره به همکاری با موزه ملک، موزه ملی ایران و دانشگاه هنر اصفهان گفت:

    بررسی ساختار الیاف کاغذهای تاریخی، شناسایی مواد اولیه و شناخت عوامل تخریب، امکان مرمت دقیق‌تر آثار ارزشمند تاریخی را فراهم می‌کند.

او افزود تاکنون نسخه‌هایی متعلق به دوره‌های سلجوقی، تیموری تا صفویه با قدمت حدود ۴۰۰ الی ۱۰۰۰ سال مورد مطالعه قرار گرفته‌اند و تیم پژوهشی ایشان در تلاش هستند با بازسازی فناوری تولید کاغذهای تاریخی، نمونه‌هایی مشابه کاغذهای قدیمی برای استفاده در فرآیندهای مرمتی تولید کنند.

چوب؛ ابزاری برای کاهش انتشار کربن

این استاد دانشگاه تهران با تأکید بر نقش چوب در توسعه پایدار اظهار کرد برخلاف برخی تصورها، استفاده علمی و مدیریت‌شده از چوب می‌تواند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای کمک کند.

وی توضیح داد که درختان طی فرآیند فتوسنتز، دی‌اکسیدکربن را جذب کرده و آن را در بافت چوب ذخیره می‌کنند؛ بنابراین تا زمانی که چوب در قالب محصولات مختلف مورد استفاده قرار گیرد، کربن در آن باقی می‌ماند و وارد جو نمی‌شود.

به گفته او:

    جایگزینی چوب با موادی مانند فولاد یا بتن، معمولاً انرژی بیشتری مصرف کرده و آلایندگی بالاتری ایجاد می‌کند؛ از این رو توسعه صنایع چوبی می‌تواند بخشی از راهکارهای مقابله با تغییرات اقلیمی باشد.

ضرورت مدیریت علمی جنگل‌های کشور

دکتر پور طهماسی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به وضعیت جنگل‌های ایران پرداخت و تأکید کرد حفاظت از جنگل‌ها بدون مدیریت علمی امکان‌پذیر نیست.

وی با اشاره به اجرای طرح توقف بهره‌برداری از جنگل‌های هیرکانی اظهار داشت که از دیدگاه علمی، حفاظت صرف بدون اجرای برنامه‌های مدیریتی نمی‌تواند به احیای جنگل‌ها منجر شود.

او معتقد است جنگل‌ها نیازمند مدیریت فعال، پایش مستمر، برداشت اصولی درختان آسیب‌دیده، جنگل‌کاری و برنامه‌های احیایی هستند و بی‌توجهی به این موضوع می‌تواند زمینه افزایش قاچاق چوب و کاهش بهره‌وری منابع جنگلی را فراهم کند.

به گفته او، مدیریت پایدار جنگل باید اهداف حفاظتی را با بهره‌برداری علمی تلفیق کند تا ضمن حفظ تنوع زیستی و بهبود سلامت جنگل، از صنایع ملی نیز حمایت شود.

پژوهش؛ موتور توسعه دانشگاه‌ها

دکتر پور طهماسی همچنین با اشاره به تجربه چندین ساله خود در حوزه مدیریت پژوهش دانشگاه تهران، بر اهمیت سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های پژوهشی تأکید کرد.

وی توسعه تجهیزات آزمایشگاهی، حمایت از پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی، تقویت گرنت‌های پژوهشی و افزایش تعاملات بین‌المللی را از مهم‌ترین عوامل ارتقای کیفیت پژوهش در دانشگاه‌ها دانست و تأکید کرد سرمایه‌گذاری در پژوهش، سرمایه‌گذاری برای آینده علمی و فناوری کشور است.

آینده علوم چوب؛ از فناوری‌های نو تا توسعه پایدار

به اعتقاد این استاد دانشگاه تهران، علوم چوب و صنایع سلولزی در سال‌های آینده نقش مهم‌تری در توسعه فناوری‌های نوین، حفاظت از محیط زیست، مدیریت منابع طبیعی، صنایع خلاق، مرمت آثار تاریخی و حتی مطالعات اقلیمی ایفا خواهند کرد.

او تأکید کرد که بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی این رشته، علاوه بر توسعه صنایع مرتبط، می‌تواند به شناخت بهتر تغییرات اقلیمی، حفاظت از منابع طبیعی و حفظ میراث فرهنگی کشور نیز کمک کند؛ مسیری که دانشگاه تهران طی سال‌های اخیر با توسعه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در آن نقش مؤثری ایفا کرده است.