موزه جلال افشار؛ گنجینه‌ای از جانوران فلات ایران در قلب دانشکدگان کشاورزی دانشگاه تهران

به گزارش روابط عمومی دانشکدگان ،رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در مراسم برزگداشت استاد جلال افشار در چارچوب برنامه‌های هفته فرهنگی کرج، که در موزه جانور شناسی دانشکدگان برگزارشد؛ با تشریح پیشینه و ظرفیت‌های علمی این موزه، از نگهداری حدود ۵۰ هزار نمونه حشره، ده‌ها نمونه تیپ و مجموعه‌ای کم‌نظیر از گونه‌های جانوری خبر داد و بر ضرورت تأمین نیروی انسانی، مقاوم‌سازی بنا و صیانت از این میراث علمی تأکید کرد.

مراسم «بازخوانی هویت علمی کرج و بزرگداشت استاد جلال افشار» در چارچوب برنامه‌های هفته فرهنگی کرج، فرصتی بود تا یکی از قدیمی‌ترین گنجینه‌های علمی این شهر بار دیگر مورد توجه قرار گیرد؛ موزه‌ای که تنها یک فضای نمایشگاهی برای بازدید عمومی نیست، بلکه بخشی از تاریخ علم جانورشناسی، حشره‌شناسی و کشاورزی کشور را در خود جای داده و نمونه‌هایی را نگهداری می‌کند که برخی از آنها برای جامعه علمی جهان نیز اهمیت ویژه دارند.

در این مراسم، دکتر علیرضا صبوری، رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، با تشریح پیشینه شکل‌گیری این موزه و جایگاه استاد جلال افشار، از مجموعه‌ای سخن گفت که در کنار ظرفیت آموزشی و عمومی، یک مرکز مهم برای نگهداری و مطالعه نمونه‌های علمی و «تایپ» به شمار می‌رود.

جلال افشار؛ از تحصیل در مسکو تا پایه‌گذاری دانش حشره‌شناسی در کرج

صبوری با اشاره به پیشینه علمی استاد جلال افشار اظهار کرد: استاد جلال افشار در اول مهرماه سال ۱۲۷۳ متولد شد و دوران ابتدایی تحصیل خود را در ارومیه و دوره متوسطه را در تفلیس گرجستان گذراند.

وی افزود: افشار سپس در دانشکده علوم طبیعی دانشگاه شانی‌یفسکی مسکو در رشته جانورشناسی تحصیل کرد و در سال ۱۲۹۸ به ایران بازگشت و فعالیت علمی خود را در مؤسسه پاستور آغاز کرد.

رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ادامه داد: وی در وزارت فلاحت، تجارت و فواید عامه نیز در زمینه آفات نباتی و حشره‌شناسی فعالیت داشت و در مدرسه برزگران به تدریس پرداخت.

صبوری گفت: از سال ۱۳۰۵، استاد افشار تدریس جانورشناسی و مبارزه با آفات نباتی را در دبیرستان کشاورزی و دانشکده کشاورزی کرج که در آن زمان مدرسه عالی فلاحت بود، آغاز کرد و برای آموزش عملی دانشجویان، یک آزمایشگاه کوچک حشره‌شناسی ایجاد کرد.

وی افزود: در سال ۱۳۲۴، با پیوستن دانشکده کشاورزی کرج به دانشگاه تهران، جلال افشار نیز به جمع اعضای هیئت علمی دانشگاه تهران پیوست و در سال ۱۳۲۸ با رتبه ۱۰ به درجه استادی جانورشناسی رسید و سرانجام در سال ۱۳۴۴ بازنشسته شد.

نامگذاری موزه به یاد استاد جلال افشار

رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران درباره نامگذاری این موزه به نام استاد جلال افشار اظهار کرد: این مجموعه در ابتدا با عنوان «موزه جانورشناسی» شناخته می‌شد، اما حدود ۱۵ سال پیش، دکتر کلیم کمالی، از استادان باسابقه حشره‌شناسی و کنه‌شناسی، پیشنهاد داد نام استاد جلال افشار بر این موزه گذاشته شود.

صبوری افزود: این پیشنهاد در گروه گیاه‌پزشکی مطرح شد و پس از تصویب در شورای گروه، دانشکده و دانشگاه، نام این مجموعه به «موزه جانورشناسی استاد جلال افشار» تغییر یافت.

موزه‌ای که بیش از یک قرن با تاریخ آموزش کشاورزی کرج گره خورده است

وی درباره تاریخچه موزه نیز گفت: این موزه در سال ۱۳۰۷ تأسیس شد و ساختمان آن در ابتدا محل مدرسه عالی فلاحت بود و یک اتاق به موزه اختصاص داشت.

صبوری ادامه داد: در فاصله سال‌های ۱۳۰۷ تا ۱۳۲۴، مدرسه از وزارت کشاورزی جدا و به دانشگاه تهران ملحق شد و در این دوره تنها دو اتاق دیگر به موزه اضافه شد و مجموعه به سه اتاق رسید.

وی افزود: از سال ۱۳۲۴ تا ۱۳۳۱ به دلیل مشکلات مالی و فنی، یک اتاق دیگر به مجموعه اضافه شد و از سال ۱۳۳۱ به بعد، به‌تدریج تعداد اتاق‌ها به هفت اتاق و سالن‌های بزرگ‌تر، به‌ویژه در طبقه دوم، افزایش یافت.

رئیس موزه جانورشناسی گفت: پس از انتقال دانشکده و سایر گروه‌ها، کل ساختمان در اختیار موزه قرار گرفت و امروز موزه دارای ۱۷ سالن نمایش و حدود هزار مترمربع فضای موزه‌ای است.

صبوری با اشاره به کتیبه موجود در ورودی ساختمان اظهار کرد: روی سردر بنا عبارت «دانشکده کشاورزی تأسیس آبان‌ماه ۱۳۰۸» درج شده که به دوره مدرسه عالی فلاحت بازمی‌گردد.

گنجینه‌ای از جانوران فلات ایران در ۱۷ سالن نمایش

وی با اشاره به ساختار فعلی موزه اظهار کرد: موزه دارای سه بخش اداری، نمایشگاهی و علمی است که بخش‌های اداری و علمی در طبقه دوم قرار دارند و طبقه اول عمدتاً به نمایش و آموزش عمومی اختصاص یافته است.

صبوری گفت: بیشتر مجموعه نمایشی مربوط به جانوران فلات ایران است و در میان نمونه‌ها، حشرات بیشترین تعداد را دارند؛ همچنین آفات و اهمیت آنها، جانوران بومی و غیربومی، گونه‌های دارای اهمیت در دامپروری و دامپزشکی و پزشکی و بزرگ‌ترین حشرات ایران و جهان در این مجموعه معرفی شده‌اند.

وی افزود: نمونه‌هایی از حیوانات مختلف از جمله «روباه و زاغ» برگرفته از کلیله و دمنه، کانگورو، میمون، زرافه، پستانداران ابتدایی، تنبل و مار بوآ در موزه نگهداری می‌شود و برخی از این گونه‌ها در هیچ موزه جانورشناسی دیگری در ایران وجود ندارند.

رئیس موزه جانورشناسی تصریح کرد: نمونه زرافه موجود در موزه تاکسیدرمی شده و به دلیل ابعاد بزرگ آن، حتی امکان خروج این نمونه از درهای ساختمان وجود ندارد.

صبوری همچنین به یکی از اشیای تاریخی موزه اشاره کرد و گفت: نخستین سمپاش دستی که یک شرکت روسی به استاد جلال افشار اهدا کرده بود و مشخصات آن نیز روی دستگاه درج شده، در موزه نگهداری می‌شود.

وی تعداد نمونه‌های بخش نمایشگاهی را حدود ۷ هزار نمونه جانوری اعلام کرد و گفت که بخش قابل توجهی از این نمونه‌ها را حشرات تشکیل می‌دهند.

موزه‌ای برای دانش‌آموزان، دانشجویان و پژوهشگران

صبوری درباره بازدیدهای عمومی موزه گفت: مخاطبان موزه تنها گردشگران نیستند، بلکه دانش‌آموزان، دانشجویان و پژوهشگران نیز از این مجموعه استفاده می‌کنند.

وی افزود: معمولاً از آبان‌ماه تا نیمه اردیبهشت، گروه‌های دانش‌آموزی مدارس کرج برای بازدید به موزه مراجعه می‌کنند و به‌طور متوسط سالانه حدود ۷۰ مدرسه و ۴۳۰۰ دانش‌آموز امکان بازدید پیدا می‌کنند.

رئیس موزه جانورشناسی ادامه داد: بازدید دانشجویان دانشگاه تهران رایگان است و دانشجویان سایر دانشگاه‌ها نیز از موزه بازدید می‌کنند؛ همچنین در سال‌های گذشته حدود ۲۵۰ بازدید عمومی و گروهی از موزه انجام شده است.

صبوری گفت: برای یک گروه ۲۰ نفره نیز در همان هفته برنامه بازدید پیش‌بینی شده بود.

وی تأکید کرد: هدف موزه کسب درآمد نیست و هزینه بازدید نیز به همین دلیل بسیار پایین تعیین شده است؛ حتی در مواردی دانش‌آموزان مدارس محروم خارج از کرج یا اطراف آن به‌صورت رایگان پذیرش شده‌اند و دانش‌آموزانی که توان پرداخت هزینه را نداشته‌اند نیز بدون آنکه موضوع برای آنها مطرح شود، امکان بازدید پیدا کرده‌اند.

تعطیلی‌های چندساله و کاهش بازدیدهای دانش‌آموزی

رئیس موزه جانورشناسی با اشاره به وضعیت بازدیدها در سال‌های اخیر اظهار کرد: سال گذشته به دلیل مجازی بودن فعالیت مدارس، بازدید دانش‌آموزان از موزه انجام نشد و پیش از آن نیز حدود چهار سال، بازدیدها به دلیل مشکلات موزه لغو شده بود.

صبوری افزود: پیش از این، هزینه بازدید هر دانش‌آموز ۳۰ هزار تومان بود، اما مسئله اصلی موزه درآمد نیست؛ هدف این است که نسل آینده با جانوران و تنوع زیستی آشنا شود.

وی با هشدار نسبت به آسیب‌هایی که به محیط زیست و جانوران وارد می‌شود، گفت: اگر جانوران از بین بروند، محیط زیست نیز امکان ادامه حیات نخواهد داشت و حتی مسئله‌ای مانند رهاسازی پلاستیک در طبیعت، به‌ویژه در جنگل‌های شمال، می‌تواند آسیب‌های جدی به جانوران وارد کند.

گنجینه علمی از حشرات، کنه‌ها و نماتدها تا عنکبوت‌ها و حلزون‌ها

صبوری درباره بخش علمی موزه نیز توضیح داد: این بخش علاوه بر مجموعه نمونه‌های علمی، دارای کتابخانه است و نمونه‌های حشرات، جوندگان، کنه‌ها، نماتدها، عنکبوت‌ها و حلزون‌ها را در خود جای داده است.

وی گفت: این مجموعه برای استفاده پژوهشگران، استادان دانشگاه و دانشجویان ایجاد شده و نمونه‌های موجود در آن صرفاً جنبه نمایشی ندارند، بلکه در تحقیقات علمی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

نمونه‌های تیپ؛ سرمایه‌های علمی غیرقابل جایگزین

رئیس موزه جانورشناسی درباره اهمیت نمونه‌های تیپ توضیح داد: نمونه تیپ، نمونه‌ای است که نخستین‌بار برای معرفی و توصیف یک گونه به جامعه علمی مورد استفاده قرار گرفته است؛ هولوتایپ نمونه اصلی و پاراتایپ نمونه‌های دیگری هستند که در مقاله علمی مربوط به معرفی گونه مورد استناد قرار گرفته‌اند.

صبوری تأکید کرد: اعتبار بسیاری از موزه‌های جانورشناسی در سطح بین‌المللی بر اساس تعداد نمونه‌های تیپ آنها نیز سنجیده می‌شود و موزه جانورشناسی جلال افشار از این نظر جایگاه شناخته‌شده‌ای در سطح بین‌المللی دارد.

وی افزود: نمونه‌های تیپ عملاً قابل فروش یا انتقال نیستند و حتی اگر مبلغ بسیار زیادی برای یک نمونه پیشنهاد شود، موزه نمی‌تواند آن را واگذار کند؛ زیرا این نمونه‌ها بخشی از میراث علمی جهان محسوب می‌شوند.

رئیس موزه جانورشناسی هشدار داد: مسئولیت حفاظت از این نمونه‌ها یک مسئولیت بین‌المللی است و اگر چنین نمونه‌ای از بین برود، امکان جایگزین کردن آن وجود ندارد و در برابر جامعه علمی جهانی باید درباره سرنوشت آن پاسخگو بود.
۵۰ هزار نمونه حشره و ۵۰ گونه تیپ در گنجینه علمی موزه

صبوری با تشریح آمار مجموعه علمی موزه گفت: در مجموع حدود ۵۰ هزار نمونه حشره در موزه نگهداری می‌شود و در مجموعه علمی حدود ۲۵۰۰ گونه وجود دارد که ۵۰ گونه از آنها نمونه تیپ هستند.

وی افزود: در بخش کنه‌ها نیز حدود ۲۰۰ گونه تیپ و حدود ۵۰۰ نمونه نگهداری می‌شود.

رئیس موزه جانورشناسی با تأکید بر تفاوت میان «گونه» و «نمونه» گفت: در کنار تعداد گونه‌ها، تعداد نمونه‌های مربوط به هر گونه نیز اهمیت دارد و در مجموعه، نمونه‌هایی از کشورهای مختلف جهان از جمله آلمان، استرالیا، ماداگاسکار، برزیل، مونته‌نگرو، ترکیه، یمن و کشورهای دیگر وجود دارد؛ بنابراین این مجموعه تنها یک مجموعه مربوط به ایران نیست و ماهیت بین‌المللی دارد.

صبوری اظهار کرد: در بخش نماتدها ۵۲ گونه وجود دارد که همگی تیپ هستند؛ از این تعداد ۷ نمونه هولوتایپ و ۴۵ نمونه پاراتایپ هستند.

وی ادامه داد: همچنین ۲۵ گونه عنکبوت، ۳۰ گونه حلزون و ۱۰ گونه جونده در مجموعه علمی نگهداری می‌شود.

نمونه‌هایی که پژوهشگران را به کرج می‌کشاند

رئیس موزه جانورشناسی با اشاره به جایگاه علمی این مجموعه گفت: این موزه یکی از مراکز اصلی نگهداری نمونه‌های جانورشناسی در ایران است و پژوهشگران و جانورشناسان از دانشگاه‌ها و مناطق مختلف کشور نمونه‌های خود را برای نگهداری و مطالعه در اختیار این مجموعه قرار می‌دهند.

وی افزود: در این موزه حتی گونه‌هایی با نام‌هایی مرتبط با خلیج فارس و ایران ثبت شده‌اند و نام علمی گونه‌ها پس از ثبت و معرفی، موضوعی نیست که به‌سادگی تغییر کند؛ همان‌گونه که نام‌هایی مانند «کاسپین» نیز به دریای خزر اشاره دارند.

صبوری بیان کرد: یک خانواده جدید نیز از ایران به جامعه علمی جهان معرفی شده که تمام نمونه‌های تاریخی آن در این موزه نگهداری شده است و اخیراً یک نمونه از آن در ترکیه پیدا شده است؛ بنابراین پژوهشگرانی که قصد مطالعه این گروه را داشته باشند، ناچارند برای بررسی نمونه‌های مرجع به این موزه مراجعه کنند.

کتابخانه‌ای با میراث علمی جلال افشار

وی با اشاره به کتابخانه موزه اظهار کرد: بخشی از کتاب‌های روسی موجود در موزه از سوی مرحوم جلال افشار اهدا شده است و در کنار آن، کتاب‌ها و نشریات علمی به زبان‌های فرانسوی، انگلیسی و فارسی نیز نگهداری می‌شود.

صبوری افزود: موزه همچنین دارای کارگاه تاکسیدرمی علمی است که برای آماده‌سازی نمونه‌های جانوری کوچک مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کاهش نیرو از ۱۶ نفر به تنها ۲ نیروی فعال

رئیس موزه جانورشناسی یکی از مهم‌ترین مشکلات امروز این مجموعه را کمبود شدید نیروی انسانی دانست و گفت: در گذشته موزه ۱۶ نیرو داشت که در میان آنها راننده، خودرو، عکاس، نجار، تاکسیدرمیست، مسئول اموال و نیروهای خدماتی حضور داشتند.

وی افزود: سه خواهر با نام خانوادگی «ابونصیر» نیز در آماده‌سازی نمونه‌های حشرات فعالیت می‌کردند و دو نیروی خدماتی در موزه حضور داشتند، اما امروز شرایط کاملاً متفاوت است.

صبوری تصریح کرد: در حال حاضر تنها دو نفر در موزه فعالیت می‌کنند؛ یک نیروی خدماتی و یک نیروی متخصص در مقطع کارشناسی ارشد، مهندس ترک.

فاصله چشمگیر با استاندارد موزه‌های بزرگ جهان

صبوری با اشاره به تجربه بازدید خود از موزه جانورشناسی برلین در سال ۲۰۱۲ گفت: موزه‌های بزرگ جهان تنها محل نمایش نمونه‌ها نیستند و در حوزه پژوهش، انتشار مجلات و کتاب‌های علمی و انتقال دانش نیز فعالیت گسترده دارند.

وی افزود: در همان سال، موزه برلین ۷۵ عضو هیئت علمی در سطح دکتری، ۲۵ پژوهشگر پسادکتری و ۱۰۰ نیروی اجرایی داشت و بودجه آن حدود ۲۰ میلیون یورو بود.

رئیس موزه جانورشناسی تأکید کرد: محدودیت‌های مالی سبب شده است موزه جانورشناسی جلال افشار نتواند بسیاری از فعالیت‌هایی را که در موزه‌های بزرگ دنیا انجام می‌شود، دنبال کند.

به‌روزرسانی علمی موزه با کاتالوگ و کدهای QR

صبوری با اشاره به اقدامات انجام‌شده در سال‌های اخیر گفت: کاتالوگ مجموعه علمی حشرات تهیه شده و برچسب‌ها و توضیحات نمونه‌ها نیز به‌روزرسانی شده‌اند.

وی افزود: برای معرفی بهتر نمونه‌ها، کدهای QR نیز طراحی شده است تا بازدیدکنندگان بتوانند با تلفن همراه خود به فیلم‌ها و اطلاعات تکمیلی دسترسی پیدا کنند، اما به دلیل محدودیت مالی امکان چاپ و نصب همه این کدها فراهم نشده است.

وی ادامه داد: فهرست جهانی نمونه‌های تیپ کنه‌ها نیز چاپ شده و در حال به‌روزرسانی است.

رئیس موزه جانورشناسی همچنین گفت: در وبگاه دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، فیلمی درباره استاد جلال افشار قرار گرفته و فیلم قدیمی برنامه‌های موزه نیز برای دانلود در دسترس است؛ علاوه بر آن، یک کلیپ جداگانه برای معرفی موزه تهیه شده و امکان بازدید مجازی نیز وجود دارد.

آسیب‌های جنگ و ضرورت حفاظت از بنای تاریخی موزه

صبوری با اشاره به آسیب‌های واردشده به دانشکدگان و موزه اظهار کرد: در جریان جنگ رمضان، بخش‌هایی از دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی آسیب دید و موزه نیز از این آسیب‌ها در امان نماند.

وی با بیان اینکه ساختمان موزه خود یک بنای قدیمی و دارای ارزش تاریخی است، افزود: بخشی از بنا آسیب دیده و در زمان برگزاری مراسم، طبقه دوم موزه به دلیل خطرات موجود بسته بود؛ پنجره‌ها نیز آسیب دیده و در حال تعمیر بودند.

رئیس موزه جانورشناسی از خیرینی که برای رفع بخشی از مشکلات کمک کرده‌اند، قدردانی کرد و گفت: با وجود همه محدودیت‌ها تلاش شده است مجموعه حفظ شود.

فرسودگی نمونه‌های تاکسیدرمی‌شده و خطر از دست رفتن بخشی از مجموعه

صبوری درباره وضعیت نگهداری نمونه‌های جانوری نیز هشدار داد: عمر مفید نمونه‌های تاکسیدرمی‌شده در موزه‌های جانورشناسی معمولاً حداکثر حدود ۳۰ سال است، اما برخی نمونه‌های این موزه بسیار قدیمی هستند و با وجود شرایط دشوار همچنان حفظ شده‌اند.

وی افزود: برخی ویترین‌ها خالی مانده‌اند و در بعضی نمونه‌های پرندگان نیز پرها در حال ریزش است؛ مشکلات شناخته شده‌اند، اما در مواردی امکانات لازم برای ترمیم و نگهداری وجود ندارد.

مشارکت مردم؛ از اهدای نمونه تا تولید محتوای مجازی

رئیس موزه جانورشناسی تأکید کرد که حمایت از این مجموعه صرفاً به کمک مالی محدود نمی‌شود و گفت: تاکسیدرمیست‌ها می‌توانند به‌صورت داوطلبانه همکاری کنند، افرادی که حیوان مرده‌ای در اختیار دارند می‌توانند نمونه آن را به موزه اهدا کنند و افراد متخصص در حوزه رایانه نیز می‌توانند برای تولید کلیپ و محتوای معرفی موزه کمک کنند.

صبوری افزود: فعالان فضای مجازی نیز می‌توانند با معرفی موزه در اینستاگرام و سایر شبکه‌های اجتماعی، زمینه آشنایی بیشتر مردم با این مجموعه را فراهم کنند.

وی تصریح کرد: هدف این است که موزه برای همه مردم کرج قابل استفاده باشد و تنها به گروه‌های خاص محدود نشود، اما تحقق این هدف نیازمند زمان و حمایت است.

مقاوم‌سازی؛ پیش‌شرط بازگشت کامل موزه به چرخه عمومی شهر

رئیس موزه جانورشناسی در پایان با تأکید بر ضرورت مقاوم‌سازی ساختمان گفت: تا زمانی که مقاوم‌سازی بنا انجام نشود، امکان ارائه خدمات عمومی در سطح مطلوب وجود ندارد و باید برای ایمنی ساختمان و حفاظت از نمونه‌های علمی چاره‌اندیشی شود.

صبوری با اشاره به ارزش علمی و تاریخی مجموعه تأکید کرد: موزه جلال افشار تنها یک موزه برای نمایش حیوانات نیست، بلکه بخشی از حافظه علمی کرج و کشور و محل نگهداری نمونه‌هایی است که در برخی موارد برای علم جانورشناسی جهان غیرقابل جایگزین هستند؛ بنابراین حفاظت از آن نیازمند توجه جدی مسئولان، دانشگاه، خیرین و مردم است.

وی در پایان از مؤسسه فرهنگی هنری «با ما بخوان» و به‌ویژه سرکار خانم دکتر اسفندیاری به دلیل حمایت‌ها و همراهی با موزه قدردانی کرد.