خشک‌شدن تالاب صالحیه و تهدید آبزیان؛ دو هشدار محیط‌زیستی از دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران

به گزارش روابط عمومی دانشکدگان، دکتر کامران رضایی در نشست تخصصی هفته محیط زیست که در دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در کرج برگزار شد، به تشریح وضعیت تالاب صالحیه، چالش‌های اکوسیستم‌های آبی و ضرورت اصلاح رویکردهای مدیریتی در حوزه محیط زیست پرداخت.

ضرورت نگاه حوضه‌محور در مدیریت تالاب‌ها

دکتر رضایی با تأکید بر اهمیت مدیریت حوضه‌های آبریز در حفاظت از تالاب‌ها اظهار کرد: ارزیابی وضعیت هر تالاب باید در مقیاس کل حوضه آبریز آن انجام شود، زیرا تالاب‌ها در پایین‌دست قرار دارند و تمامی اقدامات صورت‌گرفته در بالادست، مستقیماً بر وضعیت آنها اثر می‌گذارد.

وی با مقایسه وضعیت تالاب‌های ایران و کشورهای همسایه افزود: بسیاری از تالاب‌های مرزی در کشورهای اطراف از شرایط مطلوب‌تری برخوردارند که این موضوع نقش تعیین‌کننده شیوه مدیریت منابع آب و سرزمین را در وضعیت فعلی تالاب‌های کشور نشان می‌دهد.

تغییر رژیم هیدرولوژیک و بحران تالاب صالحیه

مدیر مطالعات تالاب صالحیه با اشاره به شرایط این تالاب گفت: تالاب صالحیه که زمانی یکی از اکوسیستم‌های ارزشمند منطقه محسوب می‌شد، امروز به یکی از چالش‌های مهم زیست‌محیطی استان‌های البرز و قزوین تبدیل شده است.

وی افزود: از سال ۱۳۸۸ و پس از احداث کانال زهکشی به طول حدود ۳۶ کیلومتر در محدوده تالاب، رژیم هیدرولوژیک آن دستخوش تغییرات اساسی شد. پیش از آن، سیلاب‌های بالادست به طور طبیعی وارد تالاب می‌شدند و رطوبت مورد نیاز آن را تأمین می‌کردند، اما با تغییر مسیر جریان‌های طبیعی، بخش عمده آب‌های ورودی از تالاب منحرف شد.

دکتر رضایی ادامه داد: این تغییرات موجب شکل‌گیری یک تالاب فصلی جدید در منطقه شد که به طور موقت میزبان برخی پرندگان مهاجر و آبزیان بود، اما بخش اصلی و تاریخی تالاب صالحیه به تدریج خشک شد.

مداخلات انسانی و گسترش کانون‌های گردوغبار

وی کاهش حقابه تالاب، سدسازی در مسیر رودخانه‌های ورودی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، چرای بی‌رویه دام، آلودگی‌های محیطی و کاهش پوشش گیاهی را از عوامل مؤثر در تخریب این تالاب برشمرد و گفت: خشک شدن صالحیه نتیجه سال‌ها مداخله انسانی در اکوسیستم منطقه بوده است.

دکتر رضایی تصریح کرد: اگرچه این تالاب از نظر تنوع زیستی در زمره مهم‌ترین تالاب‌های کشور قرار نداشت، اما نقش بسیار مؤثری در مهار فرسایش بادی و جلوگیری از گسترش بیابان‌زایی ایفا می‌کرد. امروز بستر خشک تالاب خود به یکی از منابع تولید گردوغبار تبدیل شده و می‌تواند مناطق وسیعی از شرق البرز، کرج و حتی تهران را تحت تأثیر قرار دهد.

احیای تالاب در گرو بازگشت جریان طبیعی آب

مدیر مطالعات تالاب صالحیه درباره راهکارهای احیای این پهنه آبی اظهار کرد: حذف کانال زهکش و بازگرداندن جریان طبیعی آب به بستر اصلی تالاب، نخستین و مهم‌ترین اقدام برای احیای صالحیه است.

وی افزود: اصلاح جاده‌ای که ارتباط بخش‌های مختلف تالاب را مختل کرده، آزادسازی حریم تالاب، مدیریت اراضی پیرامونی، کنترل چرای دام، احیای پوشش گیاهی و کاهش فرسایش بادی از دیگر اقدامات ضروری برای بازگرداندن کارکردهای اکولوژیک این تالاب است.

هشدار درباره آینده ماهیان خاویاری دریای خزر

معاون پژوهش و فناوری دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنان خود به وضعیت آبزیان کشور پرداخت و هشدار داد: برخلاف گونه‌های شاخص خشکی که در معرض توجه افکار عمومی قرار دارند، بسیاری از گونه‌های آبزی در سکوت و بدون حساسیت اجتماعی کافی در مسیر انقراض قرار گرفته‌اند.

وی با اشاره به وضعیت ماهیان خاویاری دریای خزر گفت: پنج گونه ماهی خاویاری این دریا در شرایط نگران‌کننده‌ای قرار دارند و سیاست‌های حفاظتی چند دهه گذشته نتوانسته نتایج مطلوبی به همراه داشته باشد.

رضایی افزود: در حالی که بسیاری از کشورها بر احیای زیستگاه‌های طبیعی و تقویت زادآوری طبیعی گونه‌ها تمرکز کرده‌اند، این رویکرد در ایران با تأخیر دنبال شده است.

وی هشدار داد: در صورت ادامه روند فعلی، احتمال از بین رفتن جمعیت طبیعی برخی گونه‌های ماهیان خاویاری دریای خزر طی سه تا پنج سال آینده وجود دارد.

تهدید ذخایر ارزشمند آبزی در استان البرز

دکتر رضایی با اشاره به وضعیت اکوسیستم‌های آبی استان البرز گفت: رودخانه کرج و سایر رودخانه‌های حفاظت‌شده استان در سال‌های اخیر تحت فشارهای متعددی قرار گرفته‌اند.

وی وقوع سیلاب‌ها، صید غیرمجاز، کاهش پایش‌های زیست‌محیطی و چالش‌های مدیریتی ناشی از تعدد دستگاه‌های مسئول را از جمله عوامل تهدیدکننده ذخایر ارزشمند زیستی از جمله قزل‌آلای خال‌قرمز عنوان کرد.

ضرورت مدیریت یکپارچه برای حفاظت از سرمایه‌های طبیعی

این پژوهشگر در پایان تأکید کرد: حفاظت از اکوسیستم‌های آبی نیازمند مدیریت یکپارچه، افزایش نظارت و توجه جدی‌تر به تنوع زیستی است؛ در غیر این صورت، بخش قابل توجهی از سرمایه‌های طبیعی کشور پیش از آنکه عمق خسارت‌ها آشکار شود، از دست خواهد رفت.