امنیت غذایی، زیربنای اقتدار ملی است/ تأکید بر تحول دانش‌بنیان در کشاورزی، تکمیل زنجیره ارزش و پیوند مؤثر دانشگاه و بخش خصوصی

به گزارش روابط عمومی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، دکتر سیدمحمدعلی ابراهیم‌زاده موسوی در دیدار با خبرگزاری فرهیختگان، با تشریح ابعاد مختلف امنیت غذایی تشریح دستاوردهای فناورانه دانشکدگان، با اشاره به جایگاه راهبردی امنیت غذایی اظهار کرد: غذا یکی از مهم‌ترین مسائل مشترک میان جوامع بشری و یکی از ارکان اساسی امنیت ملی کشورهاست. بررسی تاریخ بشر نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از منازعات و جنگ‌ها، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم با دسترسی به غذا و منابع آب ارتباط داشته است و امروز نیز کشورهای صاحب فناوری، امنیت غذایی را بخشی از امنیت ملی خود تعریف می‌کنند.

کشاورزی، زیربنای تاریخی تمدن ایرانی

رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به سابقه کشاورزی‌پایه بودن اقتصاد ایران گفت: اقتدار تاریخی ایران تا حد زیادی بر کشاورزی و صنایع وابسته به آن استوار بوده است. ایرانیان در مناطق خشک و کویری نیز با تکیه بر دانش و فناوری توانستند تمدن ایجاد کنند و مدیریت منابع آب، تولید غذا و ایجاد سامانه‌های پیشرفته آبرسانی از مهم‌ترین عوامل این تمدن‌سازی بوده است.
وی افزود: وجود قنات‌ها و دیگر سامانه‌های تاریخی مدیریت آب نشان می‌دهد که ایران در دوره‌های مختلف با خشکسالی و محدودیت منابع مواجه بوده، اما با استفاده از دانش بومی و فناوری‌های متناسب با شرایط اقلیمی توانسته است این چالش‌ها را مدیریت کند.

فاصله گرفتن کشاورزی از جایگاه راهبردی خود

دکتر موسوی با اشاره به تحولات اقتصادی ایران در یک قرن گذشته اظهار کرد: ایران تا دهه ۳۰ دارای اقتصادی عمدتاً کشاورزی‌پایه بود و علاوه بر محصولات کشاورزی، فرآورده‌ها و صنایع وابسته به این بخش نیز در اقتصاد و صادرات کشور نقش داشتند.

وی ادامه داد: از دهه ۴۰ به بعد، به‌تدریج الگوی توسعه کشور از کشاورزی‌پایه به سمت اقتصاد متکی بر درآمدهای نفتی، تجارت، واردات و تنظیم بازار حرکت کرد و در نتیجه کشاورزی از جایگاه تاریخی خود فاصله گرفت.

رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به تغییر ساختار جمعیتی کشور تصریح کرد: زمانی حدود ۷۵ درصد جمعیت کشور در روستاها و ۲۵ درصد در شهرها زندگی می‌کردند، اما امروز این نسبت تقریباً معکوس شده است. این تغییر صرفاً یک تحول جمعیتی نیست، بلکه نشان‌دهنده تضعیف نقش روستا به‌عنوان یکی از پایگاه‌های اصلی توسعه کشور است.

کشاورزی باید از «تولید» به «کسب‌وکار و زنجیره ارزش» تبدیل شود

دکتر موسوی یکی از مسائل اساسی کشاورزی ایران را نگاه صرفاً تولیدمحور به این بخش دانست و گفت: کشاورزی نباید صرفاً به معنای تولید محصول دیده شود؛ کشاورزی یک کسب‌وکار و یک زنجیره اقتصادی گسترده است که از نهاده و تولید آغاز می‌شود و تا فرآوری، بسته‌بندی، توزیع، تجارت و مصرف ادامه پیدا می‌کند.
وی افزود: زمانی که یک فعالیت اقتصادی نتواند ارزش و ثروت پایدار ایجاد کند، به‌تدریج جذابیت خود را از دست می‌دهد. بخشی از مشکلات امروز کشاورزی نیز ناشی از همین مسئله است و باید نگاه خود را از «کشاورزی برای تولید» به «کشاورزی برای خلق ارزش و ثروت» تغییر دهیم.
رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به فاصله قیمت محصول در مزرعه و بازار اظهار کرد: اگر محصولی در مزرعه با قیمت چند هزار تومان خریداری شود اما همان محصول با قیمت چند صد هزار تومان به مصرف‌کننده برسد، نشان می‌دهد بخش مهمی از ارزش ایجادشده در زنجیره، نصیب تولیدکننده نمی‌شود.
وی تأکید کرد: راهکار این مسئله، حذف واسطه‌ها به‌صورت شعاری نیست؛ بلکه باید زنجیره ارزش را تکمیل کنیم و تولیدکننده را در مراحل مختلف این زنجیره شریک کنیم.

ظرفیت بزرگ خلق ثروت در بخش کشاورزی

دکتر موسوی با اشاره به ظرفیت تولید غذا در کشور گفت: ایران سالانه ظرفیت تولید حدود ۱۲۰ تا ۱۳۰ میلیون تن غذا را دارد، اما مسئله مهم این است که چه میزان ثروت از این حجم تولید خلق می‌کنیم.
وی افزود: میانگین خلق ثروت از هر تن محصول غذایی در جهان حدود دو هزار دلار برآورد می‌شود، در حالی که این رقم در ایران حدود هزار دلار است. این فاصله نشان می‌دهد که بخش بزرگی از ظرفیت اقتصادی کشاورزی کشور هنوز فعال نشده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران تصریح کرد: باید به سمت مدل‌هایی حرکت کنیم که در آنها کشاورز و تولیدکننده فقط فروشنده ماده خام نباشد، بلکه در فرآوری، تجارت، توزیع و سایر حلقه‌های زنجیره نیز سهم داشته باشد.

دانش و فناوری؛ پیشران تحول کشاورزی

دکتر موسوی، دانش و فناوری را یکی از دو محور اصلی تحول در کشاورزی کشور دانست و گفت: حکمرانی صحیح امنیت غذایی بدون تکیه بر دانش و فناوری امکان‌پذیر نیست.
وی افزود: فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، پهپادها، سنجش از دور، فناوری اطلاعات، مکانیزاسیون پیشرفته، حسگرها، سامانه‌های پایش و فناوری‌های نوین تولید نهاده می‌توانند بهره‌وری کشاورزی را به شکل چشمگیری افزایش دهند.
رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: ایران از نظر ظرفیت علمی و توانمندی فناورانه در بسیاری از حوزه‌ها فاصله معناداری با دنیا ندارد، اما مسئله اصلی این است که دانش تولیدشده هنوز به اندازه کافی وارد عرصه کشاورزی و اقتصاد نشده است.
وی تأکید کرد: دانشگاه نباید صرفاً تولیدکننده مقاله باشد؛ دانشگاه باید بتواند دانش را به فناوری، فناوری را به محصول و محصول را به ثروت تبدیل کند. مأموریت ما در دانشکدگان نیز حرکت در همین مسیر است.

«دهکده نوآوری امنیت غذایی و زیستی پایدار»؛ بستری برای پیوند دانشگاه و جامعه

دکتر موسوی با تشریح اقدامات دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برای ایجاد یک اکوسیستم نوآوری گفت: «دهکده نوآوری امنیت غذایی و زیستی پایدار» با هدف ایجاد بستری برای هم‌افزایی میان دانشگاه، بخش خصوصی، حاکمیت، مردم و فناوری شکل گرفته است.
وی افزود: در این الگو، حوزه‌هایی همچون زراعت، باغبانی، منابع طبیعی، بیابان، نهاده‌ها و سایر اجزای مؤثر بر امنیت غذایی به‌صورت جداگانه دیده نمی‌شوند، بلکه در قالب یک پازل بزرگ و یک زنجیره به‌هم‌پیوسته مورد توجه قرار گرفته‌اند.
عضو هئیت علمی دانشگاه تهران اظهار کرد: در حوزه باغبانی، برای نمونه، هدف‌گذاری ما افزایش تولید از حدود ۲۴ میلیون تن به حداقل ۶۰ میلیون تن، افزایش خلق ثروت از حدود ۲۵ میلیارد دلار به حدود ۷۰ میلیارد دلار، کاهش مصرف آب و سموم و افزایش بهره‌وری است.
وی تصریح کرد: افزایش تولید زمانی ارزشمند است که هم‌زمان با کاهش مصرف منابع، تولید محصول سالم و افزایش بهره‌وری به ازای واحد آب، خاک و سایر نهاده‌ها همراه باشد.

بخش خصوصی؛ شریک توسعه فناوری دانشگاه

دکتر موسوی با تأکید بر اینکه دولت به‌تنهایی قادر به اجرای تحول مورد نیاز در کشاورزی نیست، گفت: برای توسعه فناوری و تبدیل دانش به محصول، حضور بخش خصوصی ضروری است و باید میان سرمایه، دانش و فناوری یک پیوند واقعی شکل بگیرد.
وی افزود: بخشی از فعالیت‌های فناورانه دانشکدگان در حال حاضر با مشارکت بخش خصوصی و بدون اتکا به منابع دولتی در حال انجام است و هدف ما ایجاد الگوهایی است که پس از اثبات موفقیت، قابلیت توسعه و تکثیر در سطح کشور داشته باشند.
رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: همکاری دانشگاه و بخش خصوصی باید یک رابطه دوسویه باشد؛ بخش خصوصی از دانش و خلاقیت دانشگاه استفاده کند و دانشگاه نیز بتواند بخشی از منابع حاصل از این همکاری را برای توسعه آزمایشگاه‌ها، زیرساخت‌های آموزشی و پژوهشی و آشنایی دانشجویان با فناوری‌های روز به کار گیرد.
وی افزود: این همان الگویی است که در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر دنیا شکل گرفته و یک چرخه پایدار میان دانشگاه، صنعت، سرمایه و فناوری ایجاد کرده است.

ظرفیت علمی دانشکدگان در خدمت فناوری

دکتر موسوی با اشاره به ظرفیت علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران گفت: بخش قابل توجهی از اعضای هیئت علمی دانشکدگان در فعالیت‌های فناورانه و ارتباط با بخش خصوصی و دستگاه‌های دولتی مشارکت دارند.
وی افزود: از میان حدود ۲۴۰ عضو هیئت علمی دانشکدگان، حدود ۲۰ نفر در زمره یک درصد دانشمندان برتر جهان قرار دارند و این ظرفیت علمی می‌تواند پشتوانه‌ای قدرتمند برای حل مسائل واقعی کشور و توسعه فناوری‌های مأموریت‌محور باشد.

از کارخانه گیاهی تا بذرهای هیبرید و فناوری‌های نوین تولید
رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در ادامه به بخشی از دستاوردهای فناورانه دانشکدگان اشاره کرد و گفت: تولید نهال، باغ مکانیزه، کارخانه گیاهی، تولید نشاهای پیوندی، تولید بذرهای هیبرید گوجه‌فرنگی و خیار گلخانه‌ای و مزرعه‌ای، بذر هیبرید طالبی و خربزه، تولید میوه در شرایط کنترل‌شده و تولید گوشت گیاهی، بخشی از ظرفیت‌های فناورانه ایجادشده در دانشکدگان است.
وی همچنین به فعالیت‌های انجام‌شده در زمینه حفاظت از ذخایر ژنتیکی مارهای سمی ایران اشاره کرد و گفت: در این طرح تلاش شده است ضمن جلوگیری از برداشت بی‌رویه گونه‌های جانوری از طبیعت، با ایجاد شرایط کنترل‌شده برای پرورش و تکثیر، زمینه استفاده صنعتی و دارویی از ظرفیت‌های زیستی کشور فراهم شود.

کاهش اقبال به رشته‌های کشاورزی؛ هشداری برای آینده امنیت غذایی

دکتر موسوی کاهش استقبال از رشته‌های کشاورزی را یکی دیگر از مسائل مهم کشور دانست و اظهار کرد: اگر امنیت غذایی را یک موضوع راهبردی می‌دانیم، باید نسبت به آینده آموزش و تربیت نیروی انسانی این حوزه نیز حساس باشیم.
وی با اشاره به افزایش تعداد مراکز آموزش کشاورزی در کشور افزود: افزایش کمی مراکز آموزشی، بدون توجه کافی به نیاز بازار کار، فناوری‌های جدید و کیفیت آموزش، می‌تواند به کاهش جذابیت رشته‌های کشاورزی منجر شود.
رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران ادامه داد: این مسئله مختص ایران نیست و بسیاری از کشورهای جهان نیز با کاهش استقبال از رشته‌های کشاورزی مواجه شده‌اند، اما کشورهایی که توانسته‌اند آموزش کشاورزی را با فناوری‌های نوین، اقتصاد و کارآفرینی پیوند دهند، مسیر متفاوتی را طی کرده‌اند.

کشاورزی آینده، هوشمند و فناورانه است

دکتر موسوی تأکید کرد: کشاورزی آینده دیگر کشاورزی سنتی نیست. کشاورزی امروز با ماهواره، هوش مصنوعی، سنجش از دور، حسگرها، سامانه‌های پایش و ماشین‌آلات هوشمند پیوند خورده است.
وی افزود: کشاورز آینده باید بتواند وضعیت خاک، آب، اقلیم، تغذیه و رشد محصول را با استفاده از داده و فناوری پایش و مدیریت کند. بنابراین، آموزش دانشجوی کشاورزی نیز باید متناسب با همین تحولات بازتعریف شود.
رئیس دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در پایان گفت: اگر دانشجو در محیطی آموزش ببیند که در آن فناوری‌های روز، اقتصاد کشاورزی، نوآوری و کارآفرینی در کنار دانش تخصصی قرار گرفته باشد، پس از فارغ‌التحصیلی کشاورزی را نه یک فعالیت سنتی، بلکه یک حوزه فناورانه، اقتصادی و ثروت‌آفرین خواهد دید.
وی خاطرنشان کرد: بازتعریف حکمرانی امنیت غذایی، پیوند دانش و فناوری با مسائل واقعی کشور، مشارکت بخش خصوصی و اصلاح آموزش، فرآیندی زمان‌بر اما ضروری است و دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران تلاش می‌کند با ایجاد الگوهای عملیاتی و قابل تکثیر، سهم خود را در این تحول ملی ایفا کند.