از خلق دانش تا تجاری‌سازی؛ فناوری «نشاهای پیوندی» دانشگاه تهران بهره‌وری کشاورزی را متحول کرد
به گزارش روابط عمومی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، دکتر رضا صالحی در دیدار با خبرگزاری فرهیختگان در تشریح دستاوردهای فناورانه دانشکدگان، با اشاره به مفهوم «حلقه دانش» اظهار کرد: در بسیاری از کشورهای پیشرو، خلق دانش در دانشگاه، توسعه آن با مشارکت صنعت و دولت و در نهایت ورود بخش خصوصی به عرصه تجاری‌سازی، یک چرخه به‌هم‌پیوسته را تشکیل می‌دهد؛ چرخه‌ای که موجب می‌شود پژوهش‌ها مسئله‌محور و مأموریت‌گرا باشند.
وی افزود: اگرچه این چرخه در کشور ما به شکل مطلوب و یکپارچه شکل نگرفته است، اما طی حدود سه دهه تلاش علمی، تلاش کرده‌ایم یک محور مشخص را دنبال کرده، دانش و تجربه لازم را در آن توسعه دهیم و در نهایت آن را به یک دستاورد فناورانه قابل عرضه و سرمایه‌گذاری تبدیل کنیم.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران ادامه داد: یکی از مهم‌ترین حوزه‌های این فعالیت، توسعه فناوری نشاهای پیوندی است؛ فناوری‌ای که با توجه به چالش‌هایی همچون آلودگی خاک، شوری، کم‌آبی و بیماری‌های خاکزاد، می‌تواند راهکاری مؤثر برای استمرار و افزایش تولید محصولات کشاورزی باشد.
دکتر صالحی با اشاره به ظرفیت بازار این فناوری تصریح کرد: ایران در تولید محصولاتی همچون هندوانه، خربزه و گوجه‌فرنگی در رتبه‌های بالای جهانی قرار دارد و بخش قابل توجهی از تولیدات کشاورزی و صادرات کشور به همین محصولات وابسته است. از سوی دیگر، بسیاری از عرصه‌های کشاورزی کشور با چالش‌هایی مانند شوری خاک و آب، بیماری‌های خاکزاد و کمبود منابع آب مواجه‌اند؛ بنابراین بازار گسترده‌ای برای فناوری‌هایی که بتوانند این مشکلات را حل کنند، وجود دارد.
وی با تشریح سازوکار نشاهای پیوندی گفت: در این فناوری، بخش ریشه‌ای گیاه از پایه‌هایی مقاوم مانند کدو استفاده می‌شود و بخش هوایی گیاه از محصول مورد نظر، مانند هندوانه، خیار یا خربزه است. در مورد گوجه‌فرنگی نیز از پایه‌های مقاوم استفاده می‌شود و در طرح‌های جدید، پیوند بادمجان روی گوجه‌فرنگی نیز در محیط گلخانه‌ای در حال بررسی است.
عضو هیئت علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با بیان اینکه تولید این نشاها نیازمند ترکیبی از دانش گیاهی، فناوری، مهارت و تجربه است، اظهار کرد: برای تولید نشاهای پیوندی، مجموعه‌ای فناورانه با عنوان «کارخانه گیاهی» در محیط دانشکدگان ایجاد شد؛ محیطی کاملاً کنترل‌شده که در آن شرایط تولید از عوامل محیطی مستقل بوده و فرآیند تولید بر مبنای اصول مهندسی و دانش فنی انجام می‌شود.
وی افزود: این مجموعه در ابتدا در دو اتاق تولید فعالیت خود را آغاز کرد و با ورود سرمایه‌گذار و اثبات موفقیت فناوری، توسعه آن در دستور کار قرار گرفت و اکنون نخستین فاز یک گلخانه فناورانه در مقیاس حدود یک هکتار در حال توسعه است.
دکتر صالحی با اشاره به نتایج اجرای این فناوری در مزارع کشاورزی کشور گفت: یکی از نمونه‌های شاخص در منطقه گنبد اجرا شد؛ منطقه‌ای که کشاورزان آن سال‌ها با بیماری‌های خاکزاد و کاهش شدید عملکرد مواجه بودند. در یک مزرعه، زمین به دو بخش تقسیم شد و نشاهای معمولی و نشاهای پیوندی به‌صورت مقایسه‌ای کشت شدند.
وی ادامه داد: پس از چهار ماه، بخش مربوط به کشت معمولی عملاً با خسارت جدی مواجه شد، در حالی که بخش مربوط به نشاهای پیوندی عملکرد بسیار مطلوبی داشت. در این طرح، عملکرد از حدود ۳۰ تن در هکتار به حدود ۱۰۰ تن در هکتار افزایش یافت و درآمد حاصل از تولید نیز به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران تأکید کرد: اهمیت این فناوری صرفاً افزایش عملکرد نیست؛ بلکه در یک نمونه اجرایی، تولید محصول با حدود ۴۰ درصد کاهش مصرف آب و حدود ۴۰ درصد کاهش مصرف کود انجام شد. همچنین با استفاده از پایه مقاوم، نیاز به استفاده از برخی سموم برای مقابله با بیماری‌های خاکزاد کاهش می‌یابد و در نتیجه سلامت محصول و پایداری تولید ارتقا پیدا می‌کند.
وی گفت: اگرچه قیمت نشاهای پیوندی ممکن است چندین برابر نشاهای معمولی باشد، اما زمانی که هزینه‌های پنهان ناشی از تلفات محصول، بیماری و کاهش عملکرد در نظر گرفته شود، استفاده از این فناوری از نظر اقتصادی نیز برای کشاورز توجیه‌پذیر خواهد بود.
دکتر صالحی، توسعه این فناوری را نمونه‌ای از همکاری میان‌رشته‌ای در دانشگاه دانست و افزود: توسعه گلخانه فناورانه نیازمند مشارکت متخصصان حوزه‌های مختلف از جمله فیزیک، شیمی، سیالات، برق و مکانیک است و این ظرفیت می‌تواند زمینه‌ای برای مشارکت دانشکده‌های مختلف دانشگاه تهران و حتی سایر دانشگاه‌ها در یک پروژه فناورانه مشترک باشد.
وی با اشاره به نقش دانشجویان در این طرح اظهار کرد: در حال حاضر حدود ۱۲ تا ۱۳ دانشجوی کارشناسی ارشد و دکتری در این مجموعه درگیر هستند و دانشجویان از مرحله انجام پایان‌نامه وارد فرآیند عملیاتی و فناورانه می‌شوند. این رویکرد علاوه بر تولید دانش، زمینه تربیت نیروی انسانی متخصص و اتصال آموزش دانشگاهی به بازار کار را فراهم می‌کند.
عضو هیئت علمی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران درباره ظرفیت تولید این مجموعه نیز گفت: یک واحد تولیدی ۳۶ مترمربعی با استفاده از سیستم طبقاتی می‌تواند ظرفیت تولید قابل توجهی داشته باشد و برآوردها نشان می‌دهد با توسعه این فناوری می‌توان بخش قابل توجهی از نیاز کشور به نشاهای پیوندی را تأمین کرد.
دکتر صالحی در پایان تأکید کرد: تجربه توسعه نشاهای پیوندی نشان می‌دهد که دانشگاه می‌تواند از مرحله خلق دانش عبور کرده و با ورود صنعت و سرمایه‌گذار، دانش را به فناوری، محصول و ارزش اقتصادی تبدیل کند؛ الگویی که می‌تواند در حل چالش‌های اساسی کشاورزی کشور، از جمله کم‌آبی، شوری، بیماری‌های خاکزاد و افزایش بهره‌وری تولید، نقش مؤثری داشته باشد.
نظر شما :