واکاوی فناوری‌های بومی تصفیه شکر در ایران کهن؛ از دیگ‌های جوشان سفالی و پالایش با خاک رس تا میراث علمی کرج در صیانت از تاریخ فناوری‌های کشاورزی و صنایع غذایی
به گزارش روابط عمومی دانشکدگان، تصور عموم بر این است که صنعت قند و شکر مدرن، سوغاتی فرنگی یا دستاورد صنعتی غرب است؛ اما اگر به شما بگوییم فناوری پیچیده تبلور شکر سفید و ساخت قالب‌های مخروطی کله‌قند، بیش از ۱۵۰۰ سال پیش در دل زمین‌های تشنه خوزستان و به دست صنعتگران این مرزوبوم فرموله شده بود چه؟
اسناد تاریخی نشان می‌دهند که ایرانیان باستان نه تنها نیشکر را از هند به سواحل خلیج فارس آوردند، بلکه با استفاده از فرمول‌های شگفت‌انگیز شیمیایی با «خاکستر گیاهان شوره‌زار خوزستان» (اشنیان و قلیا) و راه‌اندازی آسیاب‌های آبی روی رود کارون، شکر سفید تصفیه‌شده تولید می‌کردند.
اما جالب‌تر کجاست؟
بنیان این کشف و پژوهش شگفت‌انگیز، دهه‌ها پیش توسط اساتید پیشکسوت «دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران» مکتوب و جاودانه شده است؛ مکتوبی ارزشمند که افزون بر متن و مستندات فارسی، چکیده‌ای تخصصی به زبان فرانسه را نیز برای بهره‌مندی پژوهشگران و مخاطبان غیرفارسی‌زبان در خود جای داده است!
از «نی عسکری» خوزستان تا آزمایشگاه‌های کرج
عسکر مکرم؛ قطب باستانی شکر ایران: منابع تاریخی از منطقه «عسکر مکرم» در خوزستان (شمال شرقی بند قیر در شوشتر) و نوع خاص نیشکر آن یعنی «نی عسکری» یاد می‌کنند که قلب تپنده تولید شکر در قرون باستان و صدر اسلام بوده است.
شیمی باستان در خدمت صنعت: صنعتگران ایرانی برای تصفیه شربت قند از خاکستر گیاهان خودروی شوره‌زار خوزستان (Salsola soda یا اشنیان) استفاده می‌کردند که از نظر شیمیایی اثر تصفیه‌کنندگی فوق‌العاده‌ای داشت؛ روشی که مهندسان کهن آن را به کمال رساندند و نمونه‌های اولیۀ «کله‌قند» (در قالب‌های صنوبری‌شکلِ ته‌سوراخ) را به جهان عرضه کردند.
سندی از اصالت علمی دانشگاه تهران: این پژوهش ارزشمند با عنوان «تحقیق در روش تولید قند و شکر سفید در دوران باستان و در صدر اسلام» توسط زنده‌یاد استاد ابراهیم ریاحی و دکتر امیر هوشنگ محتشمی در گروه صنایع کشاورزی (علوم و صنایع غذایی فعلی) دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران انجام، ثبت و منتشر شده است تا گواهی باشد بر پیوند ناگسستنی تاریخ، صنعت و اصالتِ این قطب علمی بزرگ.
نتیجه‌گیری محققان و احتیاط‌های علمی
پژوهشگران دانشکدگان در این گزارش علمی تأکید کرده‌اند که انتقال نیشکر به ایران احتمالاً از دوران اشکانیان آغاز شده و تصفیه شربت با آب آهک و خاکستر اشنیان، نشان‌دهندۀ درک عمیق پیشینیان از اصول شیمیایی تبلور و زدودن ناخالصی‌هاست؛ دستاوردی که آزمایش‌های عملیِ انجام‌شده در این پژوهش نیز صحت نسبی آن را به اثبات رسانده‌اند.
نظر شما :